opinie

De ondraaglijke voorspelbaarheid van een crisis

strategisch communicatie-expert bij Think BBDO en professor aan de Vrije Universiteit Brussel

Met zijn vliegverbod plaatst de Amerikaanse president Donald Trump Europa de facto in quarantaine. Het is symptomatisch voor hoe overheden, ook bij ons, verkrampt omgaan met een compleet ontspoorde crisis die paradoxaal genoeg voorspelbaar was.

In tegenstelling tot wat sommigen willen geloven, vertonen crisissen een zeer voorspelbaar patroon. In een eerste fase wordt het probleem ontkend, geminimaliseerd, of zelfs onder de tafel geveegd. Dat was het geval voor de uitbraak van het virus in China, Italië en de VS. Ook in ons land werd het coronavirus door experten weggezet als ‘maar een griepje’. Intussen geven wetenschappers schoorvoetend toe dat zij de uitbraak van het virus wellicht zwaar hebben onderschat.

In een volgende fase wordt geprobeerd de crisis in te dijken en onder controle te krijgen. Dat gaat van preventieve maatregelen - de ‘zeven regels van Beke’ - tot meer dwingende: publieke manifestaties verbieden, vormen van ‘thuisisolatie’ invoeren en zelfs hele steden, regio's of landen afsluiten van de buitenwereld. 

Intussen zijn we aanbeland in een derde fase, waarin wordt gezocht naar verantwoordelijken voor wat fout is gelopen. Voor Donald Trump zijn de Europeanen de zondebok voor het onheil dat zijn land overspoelt. Het laat zich raden dat uiteindelijk koppen zullen rollen. In eigen land herinneren we ons de dioxinecrisis in 1999, die toenmalig eerste minister Jean-Luc Dehaene finaal de kop kostte. Viroloog Marc Van Ranst zag afgelopen weekend in een interview met De Standaard de bui al hangen. Hij sprak de vrees uit dat hem straks 'de guillotine wacht'. De radicale maatregel van Trump moet natuurlijk ook gezien worden in het licht van de presidentsverkiezingen later dit jaar. De coronacrisis kan het electorale klimaat snel doen omslaan, zeker met een volatiele publieke opinie.

De uitdrukking 'from hero to zero' is eigen aan veel crisissen. Tot vorig weekend leefde bij velen nog de overtuiging dat we in België ‘niet slecht bezig’ waren in de aanpak van de coronacrisis, helemaal conform de zesjescultuur die is uitgegroeid tot een nationaal handelsmerk. Maar in een crisis blijkt 'goed' niet goed genoeg te zijn.

Uiteraard is het nog veel te vroeg voor een eindrapport. Maar een tussentijds bilan legt alvast de pijnpunten bloot in de communicatie. De gezondheidssector lijkt in dat opzicht goed georganiseerd en kan terugvallen op rampenplannen uit het verleden die permanent worden bijgesteld. De communicatie van de Vlaamse overheid had de verdienste de bevolking bewust te maken van het virus en spoorde aan tot preventief handelen. Marc Van Ranst en Maggie De Block waren de gedroomde woordvoerders met aanvankelijk vooral relativerende boodschappen, maar steeds meer met een waarschuwend vingertje. ‘Blijf in uw kot’ is nu al dé ‘frame’ van de coronacrisis.

Het coronavirus is evenwel een veelkoppige draak, en veel meer dan alleen een gezondheidscrisis. Keuzes dringen zich op tussen gezondheid en economische imperatieven, tussen dwingende maatregelen vanuit de overheid en individuele burgerzin. Keuzes ook tussen krachtige communicatie en wollige, vrijblijvende adviezen. Op dat vlak is de federale regering deze week in de fout gegaan.

Oorlogskabinet

Om een crisis van deze omvang effectief aan te pakken is eenheid van commando nodig, ook in de communicatie. Een crisis is altijd een beetje oorlog. Een 'warroom' is in deze omstandigheden een absolute voorwaarde om de gebeurtenissen te monitoren, te anticiperen op mogelijke uitbreidingen van het virus en in te grijpen met dwingende maatregelen. Dan moeten ook echte leiders opstaan, die tegen de publieke opinie durven in te gaan en onpopulaire maatregelen durven te nemen om erger te voorkomen. Een echte crisismanager kijkt verder dan de waan van de dag. Aan politici met die capaciteiten en dat leiderschap ontbreekt het momenteel in België. De tijd is rijp voor een heus 'oorlogskabinet' dat alleen oog heeft voor het algemeen belang op lange termijn, wars van het electorale belang op korte termijn.

De aanpak van de Belgische overheden de voorbije dagen had veel weg van een Mexicaans leger dat in verspreide slagorde naar het front trekt, met te veel generaals en troepen die aan hun lot worden overgelaten en zich intussen proberen te behelpen. De ‘zachte’ aanpak van het coronavirus stoot op zijn limieten, en legt samen met de gebrekkige communicatie de pijnpunten bloot van het Belgische model. Elke crisis doet een onderneming, sector of land in zijn voegen kraken. Spanningen en breuklijnen die al veel langer latent aanwezig waren, worden in een crisis ongenadig blootgelegd en afgestraft. Voor of na verkiezingen. Ook dat leert de ondraaglijke voorspelbaarheid van een crisis.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud