opinie

De oorlog in tegenlicht

Emeritus professor internationale betrekkingen, strategische studies en vredesonderzoek, KU Leuven

De oorlog in Oekraïne is een nachtmerrie. Niet alleen omdat de burgers het slachtoffer zijn, maar ook omdat hij kon worden vermeden.

Vladimir Poetin valt een jong democratisch land aan. Hij wil het oude Russische imperium herstellen. Zijn veiligheidsklachten over de expansie van de NAVO zijn onzin. De NAVO is een defensief militair bondgenootschap voor de vrede. Het Westen is de meest menslievende, morele en vreedzame groep van staten. De Verenigde Staten slaagden erin in Oekraïne een bevriend democratisch regime te installeren en te bewapenen.

  • De auteur
    Luc Reychler is emeritus professor internationale betrekkingen, strategische studies en vredesonderzoek van de KU Leuven.
  • De kwestie
    Het overheersende verhaal over deze oorlog heeft nood aan tegenlicht. Wij vonden het gewoon niet nodig duurzame veiligheid en vrede te creëren met alle Europese landen.

De Oekraïense president Volodymyr Zelensky en het volk verzetten zich heldhaftig. Zelensky is een held, de nieuwe Churchill en het geweten van de liberaal democratische wereld. Zijn populariteitsscore in Oekraïne sprong van 35 procent voor de oorlog naar 90 procent nu. Oekraïne kan rekenen op diplomatieke, economische, humanitaire en militaire hulp (wapens, training, kennis).

Alle NAVO- en EU-neuzen staan in dezelfde richting. Wij ontvangen miljoenen vluchtelingen met open armen. Het Westen voert een maximale economische oorlog - met duizend-en-een economische sancties - om de Russen op de knieën te dwingen. De media besteden elk uur van de dag aan het leed van de Oekraïense burgers en er wordt - gewild of ongewild - haat gekoesterd tegenover Rusland en andersdenkende staten.  

Voor een ruimer inzicht in de crisis geef ik wat tegenlicht, met vijf observaties die ontbreken in het dominante discours.   

1. Het is een proxyoorlog

Het gaat niet alleen over Oekraïne en Rusland, maar over het streefdoel van de VS en de NAVO om de alliantie - formeel of informeel - uit te breiden tot aan de Russische grens in Oekraïne. Sinds de NAVO-top van april 2008 in Boekarest wordt aan Oekraïne het perspectief gegeven van toetreding tot de militaire alliantie. Dat scenario - plus de verhoogde Amerikaanse inspanningen voor  regimeverandering in Oekraïne en de toenemende militaire steun van NAVO-lidstaten - werd en wordt in Rusland als een ‘existentiële bedreiging’ ervaren. Oekraïne is een speelbal in de geopolitieke competitie. Sommige beslissingen worden nauw begeleid door Amerikaanse diplomaten. Het gewelddadige conflict is een dure test van de meer dan zeventig jaar oude overtuiging dat alleen de liberale democratieën, de Amerikaanse militaire en economische macht, en een door het Westen gedomineerde of controleerde vrije markt globale vrede en welvaart kunnen bieden.

2. De oorlog vindt plaats in een breder kader

De weg naar de oorlog in Oekraïne is deels toe te schrijven aan de militaire interventies van de VS en bondgenoten in het Midden-Oosten en Noord-Afrika. In de twee eerste decennia van deze eeuw pleegden de unipolaire VS en NAVO-staten de meeste buitenlandse agressie in de wereld. De basisbeginselen van het internationaal recht (het vreedzaam beslechten van geschillen, soevereine gelijkheid en niet-inmenging in interne zaken) werden systematisch met de voeten getreden. Het verslag van het grote aantal doden, gekwetsten, vluchtelingen en vernieling moet nog worden gemaakt.

Alle verantwoordelijkheid toeschrijven aan het land of het staatshoofd dat de oorlog begon, is te simpel.

Professionele diplomatie verschrompelde tot dwangdiplomatie, gekenmerkt door open en geheime militaire interventies, economische oorlogsvoering, psychologische operaties en het diplomatiek isoleren van de tegenstander. De interventies in Afghanistan, Pakistan, Irak, Libië, Syrië, Egypte, Iran, Libanon, en Palestina, en de sancties tegen Iran werden voorgesteld als triomfen. Veel niet-bevriende staten werden verminkt. De bevolking was het grote slachtoffer en de vluchtelingenstromen waren niet welkom in verschillende Europese landen. Het defensieve imago van de NAVO, de machtigste militaire organisatie ter wereld met een defensiebudget van meer dan de helft van de globale militaire uitgaven, werd ongeloofwaardig.

3. De oorlog was te voorkomen

Oorlogen zijn het gevolg van verschillende actoren en factoren. Alle verantwoordelijkheid toeschrijven aan het land of het staatshoofd dat de oorlog begon, is te simpel. De kansen op oorlog verhoogden onder meer door:

De arrogantie en de overmoed van staatshoofden en hun raadgevers is een van de belangrijkste oorlogbevorderende factoren.

  • het blijven negeren van het onveiligheidsgevoel van Rusland.
  • langdurige discriminatie en geweld ten aanzien van de Russisch sprekende bevolking.
  • het gebruik van dwangdiplomatie en regimeverandering in plaats van  gesofisticeerde diplomatie.
  • de lage leercurve van de gefaalde interventies voor regimeverandering op andere plaatsen in de wereld.
  • het geloof in het succes van maximale economische oorlogsvoering en sancties. Men ziet blijkbaar over het hoofd dat (a) een negatieve correlatie bestaat tussen de grootte van de sancties en vrede, (b) vredesopbouw zonder beloningen onmogelijk is, (c) secundaire sancties veel internationale irritatie veroorzaken, (d) maximale sancties als gewelddadig kunnen worden ervaren als ze de duur en de kwaliteit van het leven van de inwoners verminderen, (e) maximale sancties de escalatie bevorderen en de duur van het geweld verlengen.
  • het externaliseren van interne problemen. Internationale spanningen kunnen de aandacht afleiden van interne politieke en economische problemen.
  • de invloed van het militair-industrieel-politiek-mediacomplex. Zij zijn de grote winnaars van deze oorlog: denk aan de levering van wapens en de forse verhoging van de defensiebudgetten.
  • de arrogantie en de overmoed van staatshoofden en hun raadgevers. Dat is een van de belangrijkste oorlogbevorderende factoren.
  • de verbreking van beloften. De NAVO zou zich geen inch ten oosten van Duitsland uitbreiden.
  • het diaboliseren van de tegenpartij. Poetin werd de nieuwe Stalin, Hitler, dictator, gek en oorlogsmisdadiger.
  • het onderschatten van de rol van de tijd. De versnelde bewapening door NAVO-staten van Oekraïne in 2022, voor de oorlog, stelde Rusland voor de keuze: snel militair ingrijpen of later geconfronteerd worden met het ‘fait accompli’ van een door de NAVO goed bewapend buurland en dreiging. Het willen voorkomen van strategisch tijdverlies noopte Poetin wellicht om vroeger en verder te escaleren en de grens over te steken.  

4. Het Westen is de wereld niet

Het Westen onder leiding van de VS omvat een dertigtal staten, die samen 13 procent van de wereldbevolking vertegenwoordigen. Wij zijn geneigd ons wereldbeeld te projecteren naar de rest van de wereld. Zo ziet de Amerikaanse columnist Thomas Friedman een globalisering van verontwaardiging. Niemand keurt oorlogen goed. Maar het merendeel van de rest van de wereld (87%) misprijst de economische oorlogsvoering of de sancties tegen Rusland; het feit dat het Westen ongestraft oorlog voert waar het wil; de destructieve regime-interventies van de VS en hun bondgenoten in het Midden-Oosten; het met de voeten treden van het internationaal recht, en het racistische vluchtelingenbeleid.

Het Westen wordt niet als ‘moreel superieur’ getaxeerd.

Voor de rest van de wereld betekent vrede niet alleen de afwezigheid van oorlog, maar ook de afwezigheid van buitenlandse inmenging in binnenlandse zaken en van internationaal structureel geweld. Ze wensen een meer democratisch internationaal systeem en het verdwijnen van de agressieve economische en geopolitieke hegemonie van de VS en bondgenoten.

Het Westen wordt niet als ‘moreel superieur’ getaxeerd. De bloedige oorlogen van de jongste twintig jaar, de dwangdiplomatie, de dubbele standaarden en de weigering van de VS om lid te worden van het Internationaal Strafhof hebben de externe legitimiteit van het Westen een lelijke knauw gegeven.  

5. Vrede is kostbaarder dan zegevieren

De oorlog moet zo snel mogelijk stoppen. Het is een verlies-verliesoperatie. Over de kosten voor Oekraïne worden we dagelijks geïnformeerd. De negatieve impact in de energie-, voedings- en grondstoffensector is voelbaar. De defensiekosten stijgen. De sancties zullen het dagelijks leven van de Russen treffen en wellicht het vredesproces tussen Rusland en Oekraïne vertragen. De isolatie kan de toenadering van Rusland en China versnellen.

Voor de veiligheid en de economische toekomst van Europa is het van vitaal belang dat we ook goede relaties met Rusland ontwikkelen.

Hoe dan ook, voor de veiligheid en de economische toekomst van Europa is het van vitaal belang dat we ook goede relaties met Rusland ontwikkelen. Dat vereist een heel andere aanpak van veiligheid en vrede. Als we duurzame vrede willen, kunnen we geen tijd meer verliezen. Na de Koude Oorlog was Rusland bereid lid te worden van de club van het Westen en lanceerde de Franse president François Mitterrand het idee van een Europese Confederatie, waar Rusland deel zou van uitmaken, en niet de VS. Dit is een Europese kwestie die door de Europeanen moet worden opgelost.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud