opinie

Een divers, veerkrachtig en groen banksysteem

Hoogleraar economie UGent

Wat brengen 2020 en het volgende decennium ons? We vroegen vijf opiniemakers om in hun glazen bol te kijken. Vandaag buigt Koen Schoors zich over de toekomst van de banken.

De permanent lage rente, de golf nieuwe regels, de disruptieve digitalisering en de dreiging van onverwachte concurrenten bedreigen onze rendabiliteit en levensvatbaarheid. Liever dan die klaagzang van de banksector te herhalen wil ik met u op reis naar de verre toekomst van onze banken. Die begint in het recente verleden.

©rv

Door te verregaande deregulering en het naïeve geloof dat zelfregulering de risico’s zou temperen, zijn we in de crisis van 2008 beland. De reactie was een stortvloed aan extra regulering en toezichthouders om de systemische stabiliteit beter te bewaken. In de woelige tijden na de crisis hebben we voor meer in plaats van betere regels gekozen. De extra kosten door de bijkomende regulering wegen vooral zwaar voor de kleinere banken. Zij moeten de horde van de vaste regelkosten nemen met een kleinere staf en een kleinere inkomstenbasis. Het resultaat is steeds minder en steeds grotere banken, die steeds meer hetzelfde doen.

Maar de kern van het probleem was net te veel concentratie, te weinig diversiteit van de bankenbusinessmodellen en te veel schimmige connecties tussen banken via financiële netwerken. De echte reden waarom onze banken, ondanks alle regulering, toch kwetsbaar blijven, is dat ze de betalingssystemen beheren. Als te veel banken omvallen, stort ook het interbancaire betalingsnetwerk in elkaar en verdwijnt elke mogelijkheid om te betalen. Dat zou het einde van het moderne economisch leven betekenen. Daarom moeten we om de zoveel decennia ingrijpen om een nieuwe besmettingsgolf in te dijken. De oplossing is het betalingsverkeer los te koppelen van de banken.

Het equivalent van het elektriciteitsnetwerk voor de banksector is een centraal betalingsnetwerk op het niveau van de Europese Centrale Bank waartoe alle bedrijven en burgers in de eurozone rechtstreeks toegang hebben.

Financiële goederen en diensten zijn te vergelijken met andere nutsdiensten zoals elektriciteit. Als het elektriciteitsnetwerk in elkaar stort, kan geen enkele producent zijn energie nog aanbieden en stort de economie in elkaar. Maar het elektriciteitsnetwerk is het goedkoopst en het efficiëntst als iedereen hetzelfde netwerk gebruikt, want dan deel je de vaste kosten over meer gebruikers. Dat noemen we een natuurlijk monopolie. Net daarom hebben we het elektriciteitsnetwerk losgekoppeld van de bedrijven die via dat netwerk energie leveren aan consumenten. We beheren dat netwerk buiten de markt en laten concurrentie toe bij het gebruik van het netwerk.

Het equivalent voor de banksector is een centraal betalingsnetwerk op het niveau van de Europese Centrale Bank waartoe alle bedrijven en burgers in de eurozone rechtstreeks toegang hebben. Alle betalingen worden verrekend op dat centrale netwerk en u blijft eigenaar van uw betalingsdata. De banken kunnen op dat netwerk in volle concurrentie een divers assortiment diensten aanbieden: assetmanagers die uw appeltje voor de dorst beheren, specialisten in mobiele betaaltechnologie, analisten die met uw toestemming uw betalingsdata gebruiken om u te informeren, bijvoorbeeld over de omvang van uw ecologische voetafdruk, intermediairen die tegen vergoeding uw langetermijntegoeden uitlenen aan gezinnen of bedrijven, of brede platformen voor financiële en andere diensten.

Hyperstabiel

Niemand hoeft zich nog in paniek af te vragen welke bank nog te vertrouwen is als het financieel even stormt. Je kan altijd terecht bij het centrale betalingssysteem van de ECB dat hyperstabiel is omdat de ECB ons basisgeld maakt en niet failliet kan gaan. Net daarom kan de toezichthouder het zich permitteren een individuele bank te laten falen. In dat geval kan je de regulering minder zwaar maken. Laat de banken een aantal businessmodellen uitproberen, zolang ze maar effectief failliet gaan als ze het verknoeien. Je krijgt meer individuele faillissementen, maar de kleine spaarder verliest nooit zijn geld. Het gevolg is minder paniek en meer veerkracht van het financiële systeem als geheel.

Daarnaast zal de regulering deels verschuiven. De fundamentele motivatie voor regulering is de bestrijding van ongewenste externe effecten. Als een bank faalt, besmet ze andere banken. Als vele banken falen, besmetten ze de hele economie. Dat heet systemische instabiliteit. Maar dezelfde redenering geldt voor ongewenste externe effecten op het milieu. Als een bank meer winst maakt met vuile dan met propere leningen, duwt ze ook de concurrerende banken naar vuile sectoren. Als te veel banken door die logica besmet worden, krijg je de huidige rotzooi: te veel fijn stof, te veel stikstof, te veel koolstofdioxide en degradatie van de biosfeer. Net zoals we hebben gereguleerd om het externe effect van systemische instabiliteit te beheersen, kunnen we ook reguleren om het externe effect van onze overmatige ecologische voetafdruk te bestrijden.

Omdat ons ECB-betalingssysteem immuun is tegen een totale ineenstorting, kunnen we de klemtoon van de kapitaalregels verleggen van systemische naar ecologische stabiliteit.

Omdat ons ECB-betalingssysteem immuun is tegen een totale ineenstorting, kunnen we de klemtoon van de kapitaalregels verleggen van systemische naar ecologische stabiliteit. De eerste stap is daarvoor al gezet door de recente goedkeuring door het Europees Parlement van een nieuwe taxonomie die definieert wat groene en bruine activiteiten zijn. Gelukkig is steenkool aan de bruine kant van de vergelijking geëindigd. Die taxonomie zal eerst worden gebruikt om te meten, maar dan insijpelen in de kapitaalregels om financieringsstromen te heroriënteren van bruine naar groene projecten en de ecologische transitie te ondersteunen.

Naarmate er door de nieuwe kapitaalregels meer groene leningen komen, zal een bank ook goedkopere ECB-liquiditeiten krijgen als ze die kan waarborgen met een propere lening of obligatie. Vuile leningen kan je bij de ECB eerst nog inruilen voor liquiditeit tegen een fikse haircut, en later helemaal niet meer. Bovendien kan de ECB een deel van haar winst rechtstreeks uitdelen aan alle burgers in de vorm van een vast bedrag per fysieke persoon op het centrale betalingsnetwerk, om zo de eventuele meerkosten van de vergroening te compenseren. Dat zal vooral voor de minder gegoeden een wereld van verschil maken. Als er een diepe crisis dreigt, kunnen we in hoogste nood rechtstreeks vers geld injecteren via het ECB-rekeningsysteem. Dat noemt Ben Bernanke, de voormalige voorzitter van de Amerikaanse centrale bank, helikoptergeld. Doen.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud