opinie

Een kwalijk geval van wiskundige ongeletterdheid

Het debacle van het bloedanalysebedrijf Theranos en zijn veroordeelde topvrouw Elizabeth Holmes draait niet alleen rond misleiding en bedrog. Het is minstens evenzeer het resultaat van wiskundige ongeletterdheid.

Het spraakmakende proces tegen de Amerikaanse onderneemster Elizabeth Holmes is afgelopen. Wellicht kent ze eind september haar straf. Holmes stopte met haar studies aan Stanford University toen ze een revolutionair idee had: een test creëren die uit een paar druppeltjes bloed - letterlijk een vingerprik - een overvloed aan gegevens haalt. Ze zou daartoe een gebruiksvriendelijk, praktisch, efficiënt en goedkoop apparaat ontwikkelen: de Edison. Je zou jezelf met het toestel zeer regelmatig kunnen testen op tientallen of zelfs honderden parameters en zo je gezondheid continu bijsturen.

Holmes slaagde erin het vertrouwen te winnen van investeerders, beroemdheden, politici, sommige wetenschappers en het brede publiek. Toch had ze niks concreets aan te bieden.

Holmes beloofde haar gulle investeerders dat de Edison in volle ontwikkeling was en een revolutionaire democratisering in de gezondheidszorg zou teweegbrengen. John Carreyrou, journalist en Pulitzerprijswinnaar van The Wall Street Journal, toonde echter aan dat Holmes blufte. De Edison bestond niet en zou naar alle waarschijnlijkheid ook nooit bestaan. De zeepbel ontplofte en Theranos, dat beleggers ooit 10 miljard dollar waard achtten, was in een mum van tijd geen cent meer waard.

Hoe is het zover kunnen komen? De meeste verklaringen verwijzen naar de kortzichtige hebzucht van de investeerders en het frauduleuze karakter van Holmes, een klassiek voorbeeld van een con woman. Het woord ‘con’ verwijst hier naar het Engelse confidence, vertrouwen. Holmes slaagde erin het vertrouwen te winnen van investeerders, beroemdheden, politici, sommige wetenschappers en het brede publiek. Toch had ze niks concreets aan te bieden.

De essentie

  • De auteurs
  • Johan Braeckman is hoogleraar wijsbegeerte en geschiedenis van de wetenschappen aan de Universiteit Gent. Jean Paul Van Bendegem is emeritus hoogleraar logica en wijsbegeerte aan de Vrije Universiteit Brussel.
  • De kwestie
  • De meeste verklaringen voor het debacle rond het voormalige bloedanalysebedrijf Theranos verwijzen naar de kortzichtige hebzucht van de investeerders en het frauduleuze karakter van oprichtster Elizabeth Holmes.
  • Het voorstel
  • Bedenk dat het niet enkel door misleiding en bedrog zo ver is kunnen komen. De uitkomst is minstens evenzeer het resultaat van wiskundige ongeletterdheid.

Dat hoefde ook niet. De belofte van een revolutionair toestel dat de gezondheid van de hele wereldbevolking kon verbeteren en van vroege investeerders multimiljonairs zou maken, volstond om in haar net verstrikt te raken. Enkel een domoor sprong niet op de trein van de nieuwe Steve Jobs. Achteraf bekeken lijkt het allemaal te mooi om waar te zijn. Doorgaans is dat dan ook het geval.

Onderbelicht

Maar waarom? Waren de investeerders lichtgelovig? Lieten ze zich rollen door de charmes van een knappe, intelligente jonge vrouw die hen gouden bergen voorspiegelde? Niet door in wapens of bloeddiamanten te investeren, maar in de ontwikkeling van een toestel dat letterlijk iedereen ten goede zou komen? Tot op zekere hoogte is het antwoord ja. Maar het belangrijkste aspect blijft doorgaans onderbelicht.

De Edison kón niet werken, om statistische redenen. Enkele van de experts die Holmes consulteerde, wezen daar ongetwijfeld op, al was hun voornaamste bezwaar dat het om praktische redenen bijzonder lastig is om uit enkele druppeltjes bloed tientallen diagnoses af te leiden. Dat laatste schrikte Holmes niet af: technisch moeilijk, maar niet onmogelijk. De honderden werknemers van Theranos zouden er wel een oplossing voor vinden.

Maar Holmes had niet alleen hematologen en medici moeten consulteren, maar ook experts met kennis van waarschijnlijkheidsrekening. En als zij het niet deed, hadden haar investeerders het moeten doen. Het hele Theranos-debacle draait niet alleen rond misleiding en bedrog, maar is minstens evenzeer het resultaat van wiskundige ongeletterdheid.

Geen enkele bloedtest is honderd procent accuraat. Er zijn onvermijdelijk zogenaamde vals negatieven en vals positieven. Een deskundige interpretatie van de testresultaten kan ten dele de gevaren opvangen die daaraan zijn verbonden. Elke arts weet overigens dat het verstandig is alleen een test te laten uitvoeren als daar een goede reden voor is.

Vertekeningen

Maar ook dan zijn er problemen. Afhankelijk van de foutmarge van een test krijgt een bepaald percentage patiënten ten onrechte te horen dat ze een of andere aandoening hebben, en een ander deel wordt foutief gerustgesteld. Daarom is het raadzaam zeer voorzichtig om te springen met grootschalig onderzoek naar bijvoorbeeld borst- of prostaatkanker. Een toestel zoals de Edison zou dat probleem extreem uitvergroten. Hoe meer tests men uitvoert en hoe groter de testpopulatie, hoe extremer de vertekeningen.

Het miraculeuze bloedanalysetoestel dat Holmes haar investeerders voorspiegelde loslaten op grote populaties zou niet leiden tot nuttige kennis, maar tot chaos.

Theranos beloofde een toestel dat met een paar druppeltjes bloed een dertigtal diagnoses kon uitvoeren. Stel dat elke test een specificiteit heeft van 90 procent (het aantal mensen dat effectief negatief is voor een parameter), dan is het risico om een of meerdere vals positieve resultaten te bekomen al 95 procent. Dat valt relatief eenvoudig uit te leggen. Voor één test is de kans op een correct resultaat 90 procent. Voor twee testen (die voldoende van elkaar onafhankelijk zijn) is de kans 90 procent maal 90 procent, of 81 procent. Elke test die erbij komt, betekent nog eens vermenigvuldigen met 90 procent.

Als je de berekening maakt, zie je dat het resultaat na dertig tests nog slechts in de orde van 5 procent is. Met andere woorden, de kans dat het op een of meerdere plaatsen fout loopt, is dan 100 min 5 procent, zijnde 95 procent. Zelfs met een indrukwekkende specificiteit van 99 procent, is de kans op een vals positief resultaat hoger dan 25 procent. Het komt erop neer dat elke bijkomende parameter de kwaliteit van de algemene test doet dalen.

De Edison loslaten op grote populaties leidt dus niet tot nuttige kennis, maar tot chaos. Gesteld dat het toestel toch zou werken, zou het de medische diagnostiek niet vooruithelpen, maar waardeloos maken.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud