opinie

Elitair populisme? Kritiek is net gezond voor een democratie

Professor contractenrecht ULB

Het afdoen van kritiek op de politiek als ‘elitair populisme’ polariseert alleen maar meer. Kritiek van experts kan het algemeen belang en de democratische dynamiek slechts ten goede komen.

In een opmerkelijk opiniestuk in deze krant stelt Jeroen Overmeer dat ‘elitair populisme’ een gevaar voor de democratie vormt. Het zou gaan om een fenomeen waarbij opiniemakers ‘om de haverklap’ het beeld schetsen van politici als ‘onbekwame prutsers, zakkenvullers of narcistische egotrippers’.

Daarmee slaat de auteur van dat opiniestuk zelf een bijzonder gevaarlijke weg in: die van de anti-establishmentretoriek. Woordkeuze is daarbij niet onbelangrijk. Intellectuelen, die in de loop der jaren expertise hebben opgebouwd, worden afgedaan met de gemakkelijke term ‘elite’. Kritiek van die zogenaamde elite wordt vervolgens als een nieuwe vorm van populisme bestempeld. Met een dergelijke etikettering kan elke vorm van kritiek op het beleid de mond worden gesnoerd zonder het debat ten gronde te moeten voeren.

  • De auteur
    Erik Van den Haute is professor contractenrecht aan de Université libre de Bruxelles.
  • De kwestie
    In een opiniestuk in deze krant noemde Jeroen Overmeer ‘elitair populisme’ een gevaar voor de democratie.
  • De conclusie
    Het afdoen van kritiek op de politiek als ‘elitair populisme’ polariseert alleen maar meer. Kritiek van experts kan het algemeen belang en de democratische dynamiek slechts ten goede komen.

Wie is de elite?

Overmeer definieert de elite als ‘editorialisten, bedrijfsleiders, professoren, vertegenwoordigers van middenveldorganisaties, opiniemakers allerhande’ of een groep van mensen met ‘meer invloed op de brede samenleving’. Dat politici niet bij de elite worden gerekend, mag verbazen. Wie aan politiek doet, behoort kennelijk niet tot de elite, wie kritiek levert op de politiek blijkbaar wel.

Wie aan politiek doet, behoort kennelijk niet tot de ‘elite’, wie kritiek levert op de politiek blijkbaar wel.

Met een dergelijke ongenuanceerde benadering wijs je met een eenvoudig etiket elke vorm van kritiek van de hand. De Amerikaanse ex-president Donald Trump heeft wat dat betreft het pad geëffend: kritiek komt van wie hij als het ‘establishment’ omschrijft. Dat hij daar zelf ook toe behoort, is een onbelangrijk detail.

Die visie verpersoonlijkt de elite ten onrechte als zou die een eenvormige wil hebben, een uniek standpunt verdedigen en de samenleving in die zin kunnen beïnvloeden. Het tegendeel is waar: wetenschappers, juristen, beroepsorganisaties en andere actoren vertegenwoordigen vaak uiteenlopende standpunten en verrijken het democratische debat. De machtige elite zoals Overmeer die omschrijft, bestaat niet, tenzij in complotdenken.

Grondige expertise

Ik weet niet over welk land Jeroen Overmeer het heeft, maar in elk geval niet het onze. Ik zie de elite van Jeroen Overmeer in elk geval niet praten over ‘onbekwame prutsers, zakkenvullers of narcistische egotrippers’.

De kritiek uit de hoek van editorialisten, bedrijfsleiders, professoren en vertegenwoordigers van middenveldorganisaties is veelal genuanceerd, vaak opbouwend en steunt meestal op een grondige expertise. Ze viseert niet zozeer de politici, maar politieke initiatieven - of het gebrek daaraan - net als de werking van onze democratische instellingen.

Is het elitair populisme als je de vitaliteit van onze democratie in vraag stelt en je de ongezonde uitbreiding van de rol van de uitvoerende macht, ten koste van de parlementen, aankaart? Is het elitair populisme als beroepsorganisaties of vakbonden wetgevende initiatieven kritisch beoordelen op grond van de expertise die ze in hun sector hebben opgebouwd? Is het elitair populisme als politici moeten worden herinnerd aan het belang van de rechtsstaat en van de waarden waarop onze samenleving is gebouwd? Is het elitair populisme als juristen wijzen op de achteruitgang van de kwaliteit van wetteksten, die rechtszekerheid moeten bieden? Is het elitair populisme als artsen de problemen in de gezondheidszorg aankaarten?

Dergelijke kritiek kan het algemeen belang en de democratische dynamiek alleen maar ten goede komen. Als politici zich daardoor op hun tenen getrapt voelen, dan zitten ze misschien niet op de juiste plaats.

Gevaarlijk pad

In een gezonde democratie is een groot aantal burgers bij de politiek betrokken en is rotatie van politieke afgevaardigden belangrijk. In België is politiek dikwijls een voltijdse en volledige carrière, zodat van rotatie weinig sprake is en de politieke wereld vaak als een gesloten ecosysteem fungeert. Daarom is externe kritiek cruciaal.

Die van de tafel vegen als ‘elitair populisme’ kan de democratie alleen maar meer schaden. Erger nog, dat schetst het beeld dat het hoger onderwijs, opleiding en expertise verwerpelijk zijn. Dat intellectuelen ver van de dagelijkse noden van de burger staan en dat ze het algemeen belang niet dienen als ze zich kritisch opstellen, maar als een machtige kaste ageren. Een dergelijke vorm van polarisatie is een gevaarlijk pad waarbij, zoals de geschiedenis van de twintigste eeuw ons leert, de afgrond nooit veraf is.

Gesponsorde inhoud
Tijd Connect
Tijd Connect biedt organisaties toegang tot het netwerk van De Tijd. De partners zijn verantwoordelijk voor de inhoud.
Partnercontent
Partner Content biedt organisaties toegang tot het netwerk van De Tijd. De partners zijn verantwoordelijk voor de inhoud.