opinie

Elke Europeaan staat weer in de geschiedenis

Historicus en auteur van De welvaart en trots van naties en Grensnaties, een geschiedenis van Europa

Europa kan zichzelf niet blijven aanpraten onder een veilige stolp te leven. De Europese welvaart en comfort zijn niet voor altijd verworven. De geschiedenis klopt weer op onze deur.

Pas vanaf het einde van de 18de eeuw had Europa het over ‘de geschiedenis’ in plaats van ‘geschiedenissen’, merkte de befaamde Duitse historicus Reinhart Koselleck op. De geschiedenis, eigenlijk wereldgeschiedenis zonder meer, kreeg zelfs de status van een wereldtribunaal. Iedereen, en vooral wie een historisch verschil wilde maken, moest zich daarvoor verantwoorden. Voorheen dacht elke sterveling dat te moeten doen voor het laatste oordeel.

Betekenisvolle tijd heet geschiedenis. Ook de Europeanen blijken weer in die voortrazende stroom te staan. De Europeanen zijn weer historische actoren geworden, of ze nu nog veel zin hebben in geschiedenis of niet.

Het denken en spreken in termen van ‘de geschiedenis’ ging gepaard met het ontstaan van een wetenschappelijke geschiedschrijving. Historisch onderzoek peilde naar de verklaring van bestaande maatschappelijke fenomenen. Het zicht op de wereld was tot dan toe statisch, maar begon te bewegen. Het idee van vooruitgang stak de kop op. De tijd was niet langer iets dat slechts gestaag voorttikte. De geschiedenis marcheerde voorwaarts, met Europa als brandpunt van die vooruitgang.

In de 20ste eeuw ondernam Europa tweemaal een poging tot collectieve zelfdoding. Daarvoor maakte het gebruik van wetenschappelijke vooruitgang. De Tweede Wereldoorlog ging gepaard met een massamoord van ongeziene omvang op miljoenen mensen met ijzige berekening en efficiëntie in één van de best ontwikkelde landen op het Europese continent. De Holocaust drong pas decennia na de oorlog echt tot het collectieve geheugen door. Nadat die ervaring van het onvatbare goed was beginnen door te dringen in het Europese bewustzijn - pas echt vanaf de jaren 60 - kon een prangende en al eerder gerezen vraag nooit meer worden ontweken: viel het oude vooruitgangsgeloof overeind te houden?

De essentie

  • De auteur
  • Olivier Boehme is historicus en auteur van onder meer 'De welvaart en trots van naties' en 'Grensnaties, een geschiedenis van Europa'.
  • De kwestie
  • De coronapandemie en de oorlog in Oekraïne hebben de stolp boven Europa aan diggelen geslagen.
  • De conclusie
  • De welvaart en het comfort van Europa zijn niet voor altijd verworven. De geschiedenis klopt weer op onze deur.

Blijkbaar dachten velen van wel. Europa herrees uit het puin van de laatste wereldoorlog. Bijna een halve eeuw na de oorlog bleef het gespleten in een westelijk, pro-Amerikaans en een oostelijk, door de communistische Sovjet-Unie gedomineerd deel. Niemand kon zich voorstellen dat die toestand altijd zou blijven bestaan, noch wanneer die zou worden opgeheven. Het plotse einde van die Koude Oorlog in 1989 wekte zowel veel verbazing als hooggespannen verwachtingen.

Unie

Er kwam een grotere Europese Unie, die nu bijna alle delen omvat van wat min of meer Europa mag heten. Meer nog, met de overwinning van het vrije Westen leek de geschiedenis voorbij, al zeker voor Europa en Amerika en vast ook weldra voor de hele wereld. De wereldgeest, de gangmaker van de wereldgeschiedenis, had zijn eindbestemming immers bereikt, zoals de Amerikaanse politicoloog Francis Fukuyama in 1992 het denken van Hegel vertaalde in zijn opzienbarende en veelbesproken boek 'The End of History and the Last Man'.

Net daarvoor, nog geen twee jaar na de ontbinding van het Oostblok in 1991, leidde dat proces echter al tot een burgeroorlog in Joegoslavië. Ondertussen stonden Europese legers het Amerikaanse bij in het verdrijven uit Koeweit van de troepen van de Iraakse dictator Saddam Hoessein. Een decennium later sloeg het islamterrorisme toe. Maar misschien, zo konden vooruitgangsoptimisten nog geloven, waren dat allemaal achterhoedegevechten in de strijd om vrijheid die het Westen gewonnen had.

De Europese Unie koos voor uitbreiding. Ze voelde zich verplicht de Centraal- en Oost-Europese volkeren te schenken wat ze sinds 1945 hadden moeten missen. Spoedig gingen stemmen op die zich afvroegen of al die landen daaraan wel konden beantwoorden. De nasleep van de financiële crisis van 2008 en de eigenzinnige invulling van de idee van de rechtstaat in Polen en Hongarije voedden die twijfel.

Luchtbel

En dat al bij al welvarende en veilige Avondland vormde dan nog een luchtbel in de wereld, een uitzonderlijk stabiele zone op een gevaarlijke en gewelddadige planeet. Het leven van de massa in de Europese luchtbel ging echter zijn gangetje alsof er geen geschiedenis bestond. Europeanen werden ‘shoppers’ in een reusachtige supermarkt. In de risicoloze omgeving van het gepacificeerde West-Europa, onder een warm Amerikaans deken, kan naar hartenlust geprotesteerd worden tegen de hegemonie van kapitalisme en materialisme, maar dat is even risico- als betekenisloos.

De EU gaf geen afdoend antwoord op de Russische agressie, de Arabische Lente, de uitzichtloze Syrische burgeroorlog, de massale vluchtelingenstroom, het islamistisch terrorisme, de brexit en de verwijdering van Amerika onder Donald Trump.

Oekraïense opstandelingen waren in 2013 nog bereid te sterven onder de EU-vlag door de kogels van de oproerpolitie in Kiev. De EU gaf toen geen afdoend antwoord op de Russische agressie, evenmin als op de Arabische Lente van 2011, de uitzichtloze Syrische burgeroorlog, de massale vluchtelingenstroom van 2015, het islamistisch terrorisme, de brexit die weer aantoonde dat Europese integratie geen onvermijdelijk lineair historisch proces is, en de verwijdering van Amerika onder Donald Trump. Die Europeanen die na 1989 geloofd hadden dat de tijd geen wilde sprongen meer zou maken en zich stilaan inbedde in een regime van stabiliteit en comfort, begonnen ook onder hun stolp meer dan wat tocht uit de omringende wereld te bespeuren.

De coronapandemie die in 2020 uitbrak sloeg die stolp aan diggelen. Letterlijk tot in ons gebeente voelden we de geschiedenis razen. Ook dat scenario behoorde niet meer alleen tot de geschiedenisboeken. Sinds de Russische militaire inval in Oekraïne op 24 februari 2022 herdenken we ook op 11 november weer anders: een oorlog zoals die voor het laatst midden vorige eeuw bij ons woedde, herhaalt zich op zo'n 2.000 kilometer van Brussel.

Tijd is weer meer dan een ritueel of iets dat we meten met een klok. Betekenisvolle tijd heet geschiedenis. Ook de Europeanen blijken weer in die voortrazende stroom te staan. De Europeanen zijn weer historische actoren geworden, of ze nu nog veel zin hebben in geschiedenis of niet.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud