opinie

Europa staat sterker dan ooit

Voorzitter adviesgroep Eurasia Group en GZERO Media

De Europese Unie kampt met externe uitdagen als Rusland en interne uitdagingen als eurosceptische lidstaten. Twee ernstige crisissen - de pandemie en de oorlog in Oekraïne – hebben Europa echter sterker gemaakt dan je zou denken.

De Europese Unie heeft al aardig wat noodsituaties gekend. De globale financiële crisis van 2008 die in de Verenigde Staten begon, ontketende een Europese schuldencrisis die rijkere lidstaten tegenover armere plaatste. Onrust in het Midden-Oosten veroorzaakte een migratiecrisis die het tegen migranten gekante populisme in heel wat EU-landen voedde en de verdeeldheid tussen Brussel en oostelijke lidstaten zoals Hongarije en Polen deed toenemen.

Dat de Unie crisissen niet alleen weerstaat, maar ze ook gebruikt om haar instellingen te versterken, is het meest succesvolle voorbeeld van geslaagde grensoverschrijdende samenwerking in de 21ste eeuw.

Toen kwam de brexit, en daarna schiep de verkiezing van Donald Trump tot Amerikaans president onzekerheid: hoe betrouwbaar was Washington nog als veiligheidspartner voor Europa? Daarna trok de pandemie een spoor van vernieling door het continent. De Russische invasie van Oekraïne brengt een nog grotere migratiegolf, een energiecrisis en de angst voor een nieuwe confrontatie tussen Oost en West. En nieuwe regeringen geleid door extreemrechtse partijen in Zweden en Italië, de derde grootste economie van de eurozone, brengen eens te meer twijfel over de sterkte en de veerkracht van Europa.

De essentie

  • De auteur
  • Ian Bremmer is voorzitter van de adviesgroep Eurasia Group en van GZERO Media.
  • De kwestie
  • De Europese Unie heeft al behoorlijk wat crisissen moeten verteren.
  • De conclusie
  • De pandemie en de oorlog in Oekraïne hebben Europa kracht doen herwinnen, al zal die herwonnen kracht nog jarenlang op de proef worden gesteld.

En toch is de Europese Unie steviger dan ooit. Hoe kan dat? Jean Monnet, een visionaire architect van de EU, voorspelde dat Europa zal worden gebouwd in crisis en het resultaat zal zijn van de oplossingen. Hij had gelijk. Soms biedt een crisis mogelijkheden voor veranderingen ten goede die er zonder de dwingende behoefte aan een collectief antwoord niet zouden zijn gekomen. Dat is in belangrijke mate wat Covid-19 en de Russische invasie van Oekraïne hebben bewerkstelligd.

Pandemie

Een groot deel van het antwoord ligt in de Europese respons op de pandemie. De financiële crisis, de schuldencrisis, de migratiecrisis en de brexit hadden de Europese leiders doen inzien dat economische ongelijkheid rancune kweekt die het populisme opstookt. Met de hulp van alle 27 lidstaten kwam in 2020 een aanzienlijk coronaherstelfonds om covid aan te pakken en de vangnetten voor werknemers en bedrijven te versterken.

In de financiële pakketten zitten ook stimuli voor investeringen in groene technologie en eisen aan niet-EU-landen om zich te schikken naar Europese technologienormen als ze handel willen drijven met Europa. Zo niet dreigen hogere heffingen. Die regelgeving versterkt de Europese invloed in de wereldwijde regulering van nieuwe technologie en milieubescherming. De EU-meerjarenbegroting voor 2021-2027 van 1.074 miljard euro gaf Brussel de mogelijkheid aanzienlijke sommen geld uit te delen die lidstaten hard nodig hadden.

De unanieme crisisrespons toont de waarde van gedeelde offers in een tijd waarin het populisme van ‘eigen land eerst’ de toekomst van de EU hypothekeert.

Het duurt nog jaren eer al dat geld verdeeld is, maar de unanieme crisisrespons toont de waarde van gedeelde offers in een tijd waarin het populisme van ‘eigen land eerst’ de toekomst van de EU hypothekeert.

Covid heeft ook de machtsbalans verschoven in de strijd van de EU met eurosceptische lidstaten. Fidesz, de partij van de rechts-nationalistische Hongaarse premier Viktor Orbán die zijn reputatie bouwde op zijn confrontaties met de EU, won in april met glans de parlementsverkiezingen. Je zou denken dat die overwinning Orbán helpt om de Europese eisen om de democratische regels na te leven aan zijn laars te blijven lappen.

Orbán

Maar de Europese Commissie heeft een manier gevonden om Orbán in het gareel te houden. Vorige maand bevroor ze 7,5 miljard euro covidhulpgeld voor Hongarije zolang Orbáns regering geen begin maakt met door Europa geëiste hervormingen. Hongarije torst al hoge prijzen, een zwakke munt en een energiecrisis, en zijn begrotingstekort is veel hoger dan de regering had voorspeld. Voeg daar de 14,9 miljard euro subsidies en leningen uit het covidherstelfonds aan toe die Hongarije hard nodig heeft, en Brussel heeft Orbáns volle aandacht.

Net de pandemie heeft ertoe geleid dat de EU nu de economische en politieke hefbomen heeft om budgettaire en andere hervormingen te eisen van onwillige landen als Italië en Hongarije.

In Italië is de politieke dynamiek dezelfde. Giorgia Meloni, de partijleider van de rechts-conservatieve Fratelli d’Italia en binnenkort wellicht de nieuwe premier, voert een ‘cultuuroorlog’ tegen de EU-bescherming voor rechten van minderheden en migranten in haar land. De kwetsbaarheid van Italië in grimmige economische tijden maakt echter dat Meloni's geruststellende woorden over respect voor de EU niet volstaan om van Brussel onvoorwaardelijke steun los te weken.

Italië torst de op een na hoogste schuldgraad in de EU, heeft 200 miljard euro Europees covidherstelgeld hard nodig en kan ook niet zonder een Europese Centrale Bank die de Italiaanse schulden blijft opkopen. Net zoals in Hongarije maken de zwakke economische groei, de stugge hoge inflatie en de dreigende energietekorten dat de regering de goodwill van de EU hard nodig heeft. En net de pandemie heeft ertoe geleid dat de EU de economische en politieke hefbomen heeft om budgettaire en andere hervormingen te eisen van onwillige landen als Italië en Hongarije.

Poetin

Ook de Russische inval in Oekraïne en Vladimir Poetins bedreigingen van de NAVO en de Europese regeringen hebben de EU fors verenigd. Er kwam een innige eenheid in de relaties tussen Brussel en Washington, en dat is decennia geleden. Poetins gedrag heeft de NAVO versterkt, met de komst van capabele nieuwe leden (Finland en Zweden), heeft aarzelende lidstaten (vooral Duitsland) ertoe aangezet meer uit te geven aan defensie, en heeft de lidstaat Polen dichter doen aansluiten bij de EU-consensus.

Er wachten de Europese bedrijven en de bevolking enkele bijzonder harde jaren. Maar op langere termijn versterkt dit de Europese veiligheid en versnellen de investeringen in groene technologie.

Wellicht nog het belangrijkste is dat Europa’s grootste kwetsbaarheid haar afhankelijkheid van Rusland was voor energie. Poetin heeft de Europese leiders bewezen dat Rusland zelfs geen betrouwbare handelspartner meer kan zijn, en de EU gaat de enorm complexe uitdaging aan om te kappen met haar afhankelijkheid van Russische energie. Er wachten de Europese bedrijven en de bevolking enkele bijzonder harde jaren. Maar op langere termijn versterkt het de Europese veiligheid en versnellen de investeringen in groene technologie. Voor 24 februari 2022 was dat moeilijk denkbaar.

Europa staat voor historische uitdagingen. Het moet zijn defensie versterken, zijn energiearchitectuur herontwerpen, de hoge inflatie temmen, de magere groei opkrikken, Oekraïne blijven steunen, en omgaan met een grillige nucleaire buur in het Oosten. De herwonnen kracht van Europa wordt nog jarenlang op de proef gesteld. Maar dat de Unie crisissen niet alleen weerstaat, maar ze ook gebruikt om haar instellingen te versterken, is het meest succesvolle voorbeeld van geslaagde grensoverschrijdende samenwerking in deze nog jonge 21ste eeuw.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud