opinie

Europa wordt geprangd tussen Catalonië en brexit

Docent Europese en vergelijkende politiek, KU Leuven

Wat brengen 2018 en de nabije toekomst ons? We vroegen tien opiniemakers om in hun glazen bol te kijken, telkens voor één aspect dat 2017 mee heeft bepaald. Vandaag buigt Steven Van Hecke zich over de toekomst van Europa, en de problemen rond de brexit en Catalonië

Voor de Europese Unie was 2017 grensverleggend, met dank aan de vijf scenario’s die Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker op tafel legde en waarmee hij een heus debat over de toekomst van Europa op gang trok. De Franse president Emmanuel Macron pleitte voor een avant-garde en deed met zijn wilde plannen verschillende taboes over een versterking van de Europese integratie sneuvelen. 2017 was ook het jaar waarin aan de feitelijke grenzen werd gemorreld. Theresa May bracht op de valreep het Verenigd Koninkrijk een belangrijke stap dichter bij de brexit terwijl Carles Puigdemont het pad van de Catalaanse onafhankelijkheid koos zonder evenwel de Unie te willen verlaten. De ene wil zo snel mogelijk af van het statuut van Europese lidstaat, de andere wil niets liever dan de premier zijn van een EU-lidstaat.

©rv

Brexit en Catalonië, twee heikele kwesties waarmee de Unie worstelt, vertonen trouwens nog meer frappante gelijkenissen. In beide gevallen staat het heroveren van de soevereiniteit centraal: ofwel door zich los te weken van de Unie maar er tegelijk alles aan te doen om de voordelen van EU-lidmaatschap niet te verliezen; ofwel door zich los te weken van een lidstaat maar tegelijk, inderdaad, evenmin de voordelen van EU-lidmaatschap te willen verliezen.

Wat want stelt de herwonnen autonomie van het Verenigd Koninkrijk voor zonder een intense band met de EU, onder meer op het vlak van handel? Of wat betekent Catalaanse onafhankelijkheid, als die niet onder meer betekent dat lidmaatschap van de eurozone gegarandeerd is?

De voorstanders van de brexit hebben het nochtans lange tijd anders voorgesteld, tot bleek dat ze geen plan hadden. Vandaag nog steeds niet. Wat gaat bijvoorbeeld de impact van de brexit zijn op de Londense City? Voor een antwoord klopt men voorlopig beter niet bij de regering in Londen aan. Idem bij de voorstanders van Catalaanse onafhankelijkheid. Ze hebben lange tijd voorgewend dat independicia het lidmaatschap van de Europese Unie niet uitsloot. Ook zij hadden echter geen plan. Welke munt gaat een onafhankelijk Catalonië invoeren als het, zelfs al is het slechts tijdelijk, uit de EU is gestapt? Toch niet - o ironie - de Spaanse peseta? Voor een antwoord klopt men voorlopig beter niet bij de regering in Barcelona aan.

Hard ontwaken

Zowel in het Verenigd Koninkrijk als in Catalonië was het na de aanvankelijke euforie van het referendum op het einde van 2017 hard ontwaken. Het zegt iets over het weerbarstige karakter van de Unie, tot zichtbaar ongenoegen van haar Britse en Catalaanse critici. De EU is niet zomaar een club waarvan men al of niet lid wordt omdat men dat nu eenmaal graag wil. Neen, in de club zijn het finaal de leden die over lidmaatschap beslissen. Versta: alle leden hebben hun zeg over wie toetreedt of wie uittreedt. Dat is slecht nieuws voor Puigdemont en co. omdat Spanje te allen tijde zijn veto kan gebruiken tegen een Catalaans lidmaatschap.

Het is evenzeer slecht nieuws voor May en co. omdat de Britten aan een veto van Ierland genoeg hebben om de ganse brexitdeal, inclusief een overgangsperiode en een toekomstig handelsverdrag, naar de prullenmand te doen verdwijnen. Het ziet er sterk naar uit dat de Catalanen en de Britten daar in 2018 meer dan ooit aan herinnerd zullen worden.

De EU is niet zomaar een club waarvan men al of niet lid wordt omdat men dat nu eenmaal graag wil. Neen, in de club zijn het finaal de leden die over lidmaatschap beslissen. Versta: alle leden hebben hun zeg over wie toetreedt of wie uittreedt.

Tegelijk is die weerbarstigheid van de Unie niet absoluut. Ook dat zal in 2018 blijken. Als de Britten duidelijk zullen maken op welke domeinen en onder welke voorwaarden ze in het postbrexittijdperk nog met de Unie willen samenwerken, dan spelen ze hiermee gegarandeerd de lidstaten uit elkaar. De handelsbelangen van Nederland zijn nu eenmaal verschillend van die van Polen. In Warschau ligt men meer wakker van de arbeiders die in het Verenigd Koninkrijk massaal aan de slag zijn dan van de haven van Rotterdam. Het belooft dus spannend te worden, zeker als Londen het handig speelt. Donald Tusk, de voorzitter van de Europese Raad, typeerde de tweede fase van de onderhandelingen, waarvoor tijdens de Europese top van 15 december groen licht werd gegeven, als ‘dramatisch moeilijk’. De meeste waarnemers interpreteerden dit als een waarschuwing aan het adres van de Britten. Minstens even waarschijnlijk had hij de 27 EU-lidstaten in gedachten.

Een position switch is niet onmogelijk: had de EU tot nu toe slechts haar eisen te stellen en was dit voor het Verenigd Koninkrijk moeilijk te slikken, dan breekt mogelijkerwijs nu een fase in de onderhandelingen aan waarbij de voorstellen van Londen de andere hoofdsteden hopeloos verdeelt. In elk geval: dankzij de brexit belooft het opnieuw een spannend jaar te worden voor de EU.

In de Catalaanse kwestie is de weerbarstigheid van de Unie evenmin absoluut. Ook dat zal in 2018 blijken. Interne aangelegenheden blijven in principe buiten het bereik van de Europese Commissie maar een Catalonië - gesterkt door de verkiezingsuitslag van 21 december - op ramkoers met Madrid is uiteraard een Europese kwestie. Als het pad van de onafhankelijkheid verder bewandeld wordt, wat zal er dan aan de grens met Frankrijk gebeuren? En blijven de rechten verzekerd van de Belgische toeristen aan de Costa Brava? Vooraleer iedereen het goed en wel beseft, belanden deze kwesties op het bord van Brussel. En zal de Europese Unie zich alsnog op de een of andere manier een houding moeten weten aan te nemen. Ook dankzij Catalonië belooft het opnieuw een spannend jaar te worden.

Steven Van Hecke Hoofddocent Europese en vergelijkende politiek aan de KU Leuven

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud