opinie

Geef federale formaties een facelift

Politicoloog UGent

In het belang van toekomstige regeringsvormingen wordt bij verkiezingen het best ook eens gesproken over de hervorming van ons politieke systeem en de herinrichting van de staat. Voor velen lijkt dat overbodig, maar de organisatie van een staat of een kiessysteem is zoals de regels van een gezelschapsspel: saai, maar onontbeerlijk om het spel te spelen.

Een belangrijke oorzaak van de langdurige formaties is het aantal partijen. Voor 1968 bestonden regeringen doorgaans uit twee partijen en hadden de christendemocraten het meestal voor het kiezen: met de liberalen of met de socialisten. De splitsing van de traditionele partijen in Nederlandstalige en Franstalige zusterpartijen vanaf eind jaren 1960 en de opkomst van regionalistische partijen zoals de Volksunie en het FDF maakten het formeren complexer. Toen later de nieuwe partijen Groen en Vlaams Belang erbij kwamen en de communisten uit hun as herrezen, werd het formatiespel nog moeilijker. Al die partijen halen vandaag een score tussen 10 en 25 procent, waardoor het politieke landschap nog nooit zo versnipperd was.

Als de politieke partijen zelf geen einde willen maken aan die situatie, is het geen slecht idee om via kieshervormingen herverkaveling af te dwingen. Het zou niet alleen de coalitievorming vergemakkelijken, maar ook de constante strijd tussen partijen wat temperen. Nu proberen partijen zich voortdurend te onderscheiden van andere partijen, die vanop een afstand bekeken eigenlijk hetzelfde zeggen. Of hoeveel inhoudelijke verschillen kunt u opsommen tussen de sp.a, de PVDA en Groen? En tussen de Open VLD, de CD&V en de N-VA? Een kommaneuker zal er wel vijf vinden, maar eigenlijk is de strijd zowel op links als op rechts er vooral een van stijl en imago geworden.

Eigenlijk is de politieke strijd zowel op links als op rechts vooral een van stijl en imago.

De angst voor de kiezer heeft het formeren het voorbije decennium ook sterk bemoeilijkt. Regeren impliceert doorgaans dat je kiezers verliest. De kiezer is een consument die veel meer dan in het verleden verwacht dat regeringen leveren, wat in toenemende mate onmogelijk wordt. Ook hier bieden minder partijen mogelijk soelaas. Helaas ontbreekt het aan staatsmannen die daartoe in staat zijn. We zien vooral partijleiders die zich willen bewijzen in hun eigen minifabriekje dat alleen nog op belastinggeld draait.

Imiteren

In het huidige systeem zitten geen partijen meer voor wie besturen het hoogste goed is. In hun zoektocht naar electoraal overleven imiteren de traditionele partijen steeds meer de nieuwe partijen zoals de N-VA, het Vlaams Belang en Groen. Nieuwe partijen zijn in eerste instantie ‘policy seekers’. Ze willen hun programma realiseren en zijn dus minder tot compromissen bereid. De traditionele partijen halen onvoldoende stemmen om zonder de nieuwkomers nog een meerderheid te vormen, waardoor die ‘rechtlijnigen’ belangrijker worden in het formatiespel.

In het huidige systeem zitten geen partijen meer voor wie besturen het hoogste goed is.

Bovendien gaan de traditionele partijen steeds meer lijken op de nieuwe partijen, waarbij ze het eigen programma verkiezen boven het compromis. De policy seekers staan niet alleen sterker, de traditionele ‘office seekers’ zijn zelf policy seekers geworden. Eeuwige bestuurspartijen als de CD&V en de PS zijn veranderd. De eerste beschouwt zich niet langer als de ‘dweil van de Wetstraat’ en Paul Magnette verkiest het risico van verkiezingen boven de stabiliteit van het land.

Die evolutie is onhoudbaar in een systeem met minipartijtjes, maar niemand durft de heilige proportionaliteit van het kiessysteem ter discussie te stellen. Het is nochtans het een of het ander: ofwel ben je bereid te werken binnen de cultuur van het compromis, ofwel zet je stappen in de richting van een meerderheidssysteem.

Een laatste oorzaak voor deze moeilijke formatie is communautair. Uitgesproken rechtse partijen als de N-VA en het Vlaams Belang zijn populair in Vlaanderen en radicaal links scoort in toenemende mate in Wallonië. Ook de traditionele partijen en ecologisten zijn in Vlaanderen altijd wat rechtser dan in Franstalig België. De publieke opinies liggen niet mijlenver uit elkaar, maar thema’s als migratie en veiligheid bekoren duidelijk meer Vlamingen dan Walen. Dat maakt het moeilijk om partijen samen te brengen rond een gemeenschappelijk programma.

Het valt niet uit te sluiten dat de moeilijke formatie het confederalisme denkbaarder heeft gemaakt als oplossing voor de federale impasse.

Toch leken weinig Belgen tot nu toe bereid om België daarvoor op te geven, integendeel zelfs. Vooral het idee van herfederaliseren en dus meer België sloop de voorbije jaren in de geesten. Ook de brexit werd succesvol gerecupereerd om kiezers te waarschuwen voor een verdere opsplitsing van het land. Het valt evenwel niet uit te sluiten dat de moeilijke formatie het confederalisme denkbaarder heeft gemaakt als oplossing voor de federale impasse. Als het tot verkiezingen komt, mogen politici in elk geval niet nalaten de kiezer daarover duidelijk te bevragen. 

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud