column

Heilige principes

De meest gevreesde economische oekaze van Europa, de Schuldenbremse, ook bekend als schwarze Null, viert dit jaar haar tiende verjaardag. Tijd om te feesten?

Zoals veel economische opvattingen gaat de Schuldenbremse terug tot aan de hyperinflatie van de jaren twintig van de vorige eeuw. Staatsschulden - en later oorlogsuitgaven - konden alleen met het aanzwengelen van de geldpers worden gefinancierd. De les was: nooit meer herhalen.

©Sofie Van Hoof

In de grondwet van de Bondsrepubliek Duitsland werd al in 1949 een paragraaf opgenomen die alleen in uitzonderlijke situaties het opnemen van kredieten voor de staat mogelijk maakt. Die paragraaf werd in 1969 aangepast, zodat het begrotingstekort hoger mocht zijn dan de investeringen bij ‘storingen van het economische equilibrium’.

Een duidelijke definitie van dat evenwicht ontbrak en de deur naar een snelle stijging van de overheidsschuld was geopend. Terwijl de schuldquote van 1949 tot 1969 minder dan 20 procent van het bruto binnenlands product (bbp) bedroeg, nam de staatsschuld na de aanpassing van de grondwet (en natuurlijk ook door andere economische factoren) tot 2009 toe tot 80 procent. Ook de overheidsfinanciën in de deelstaten groeiden scheef. In de jaren negentig stonden zelfs enkele deelstaten op de rand van het faillissement.

Sneeuwbaleffecten

De Schuldenbremse is ook een belangrijke oorzaak voor het gebrek aan investeringen in Duitsland.

Tegen die achtergrond, een vergrijzende maatschappij met stijgende kosten voor de overheid en het besef dat de uit de hand lopende overheidsschulden kunnen leiden tot onrust op de financiële markten en zogenaamde sneeuwbaleffecten door stijgende rentes, besloot de Duitse regering in 2009 om de overheidsschuld grondwettelijk te beperken, met de Schuldenbremse.

Sinds 2016 mag de federale overheid ten hoogste een begrotingstekort van 0,35 procent van het bbp (gecorrigeerd voor conjuncturele effecten) hebben. En de deelstaten mogen vanaf volgend jaar geen enkel begrotingstekort meer hebben.

Op het eerste gezicht is de Schuldenbremse een succesverhaal in het disciplineren van politici

Als instrument ter disciplinering heeft de Schuldenbremse uitstekend gewerkt. De federale overheid draait jaar na jaar een recordoverschot en begrotingsdiscipline is inmiddels ook bij de deelstaten vaste prik. Op het eerste gezicht is de Schuldenbremse een succesverhaal in het disciplineren van politici. Het tweede gezicht is minder mooi: de Schuldenbremse is ook een belangrijke oorzaak voor het gebrek aan investeringen in Duitsland. Dat is op dit moment voer voor discussie in Duitsland, zelfs bij spaarfetisjisten.

Hoe kan de Schuldenbremse worden omgebogen om meer ruimte te geven voor investeringen? Ademruimte om volgende generaties niet alleen met minder schulden achter te laten, maar ook met een internet dat vlot werkt, snelwegen zonder gaten en op tijd reizende treinen.

Regels kunnen werken, maar dan vooral in de geest van de grote Amerikaanse investeringspresident Franklin Delano Roosevelt: niet regels zijn heilig, maar de principes.

Lees verder

Tijd Connect