opinie

Het populisme levert onze democratie ook antistoffen

Landbouwer, journalist bij VILT en ex-woordvoerder N-VA

De paradox van het populisme vandaag is dat we collectief aan de overheidsoplossingen verslaafd zijn geraakt, en tegelijk die overheid minder en minder vertrouwen. Dat kan niet blijven duren.

In haar commentaar van zaterdag beschrijft Isabel Albers een explosieve cocktail van boosheid en populisme. Na 20 maanden aanmodderen met Covid-19 begint het bij veel burgers te dagen dat de keizer wel bijzonder schaars gekleed is.

Het is belangrijk dat we onze eigen verslavingsproblematiek eerlijk onder ogen zien en van onze politici geen gemakkelijke zondebok maken.

De aanpak van het virus is misschien het sprekendste, maar zeker niet het enige voorbeeld. De ene dag verwachten we van onze bestuurders dat ze antwoorden bieden op de grote uitdagingen van onze tijd - zoals de klimaatverandering - maar de volgende dag stellen we vast dat het niet lukt alledaagse problemen op te lossen, zoals de dienstregeling van bussen voor het buitengewoon onderwijs. We zijn de hovelingen van Koning Knut die denken dat de golven hem zullen gehoorzamen.

De essentie

  • De auteur
  • Bram Bombeek is landbouwer, journalist bij VILT en ex-woordvoerder van N-VA.
  • De kwestie
  • De paradox van het populisme vandaag is dat we collectief aan de overheidsoplossingen verslaafd zijn geraakt, en tegelijk die overheid minder en minder vertrouwen. Dat kan niet blijven duren.
  • De conclusie
  • Op langere termijn is de opstoot van populisme misschien heilzaam. Het is gezond voor onze democratie om nu veel antistoffen op te bouwen tegen het naïeve geloof dat het beleid al onze problemen kan oplossen.

Nu de overheid tegen wil en dank almaar dieper in ons leven doordringt, is het neoliberalisme voor even van de agenda verdwenen. Vandaag moeten we ons vooral zorgen maken over het populisme en het reproductiegetal van het politieke ongenoegen. Al aan het eind van de jaren 60 zei de socioloog Ernest Gellner dat het spook van het populisme door Europa waart: ‘Iedereen spreekt erover aan de universiteit, maar niemand kan het definiëren.’

In zijn meest basale vorm is populisme het inzicht dat er een kloof gaapt tussen de elite en het volk, maar misschien meer concreet en minder pejoratief: tussen het beleid en de burger. Die kloof is reëel en loopt ook door het hart van alle politici. Aan de ene kant willen ze hun kiezers niet beschamen, hun belangen verdedigen en hun angsten wegnemen. Aan de andere kant willen ze goede bestuurders zijn en ‘dingen doen voor de mensen’.

Frietkoten

Dat politici alleen hun achterban willen bedienen met populaire maatregelen kan men hen nog moeilijk verwijten. Of het nu gaat over de erkenning van de erfgoedwaarde van frietkoten aan de vooravond van een Overlegcomité of over miljoenen ontwikkelingshulp voor de mangroves, terwijl een groot deel van Wallonië nog in duigen ligt: het zal wel beleid zijn, maar scoren doe je er niet mee.

Wij onderschatten hoe vaak onze verkozenen het gevoel hebben dat de besluitvorming hen besluipt. We denken dat zij achter de stuurknuppel zitten, maar vaak ondergaan ze een proces dat ze nauwelijks vertrouwen. De Nederlandse wethouder Jan Schaefer, een sociaaldemocraat van het volkse type, stuurde ambtenaren die naar zijn bureau kwamen met een nieuw plan weg met een vraag vol boerenverstand: ‘Is dit beleid of is hierover nagedacht?’. In de Belgische politiek zijn geen gelijkaardige anekdotes bekend.

Als het populisme de neiging is om simplistische antwoorden te formuleren op ingewikkelde problemen, dan is onze verslaving aan beleid voeren het ingewikkelde antwoord op vaak onbestaande, onbelangrijke of onoplosbare problemen.

De Nederlandse wethouder Jan Schaefer stuurde ambtenaren die met een nieuw plan kwamen weg met een vraag vol boerenverstand: ‘Is dit beleid of is hier over nagedacht?’. In de Belgische politiek zijn geen gelijkaardige anekdotes bekend.

En dit is dan misschien niet zo populistisch, maar het is belangrijk dat we onze eigen verslavingsproblematiek eerlijk onder ogen zien en van onze politici geen gemakkelijke zondebok maken. Want geloof het of niet: er zijn best wel veel politici die beseffen dat ze de machine van de staat niet meer onder controle hebben.

Eenzaam

Het zijn wij die van de overheid oplossingen verwachten voor ieder probleem. Het zijn wij die actie verlangen iedere keer als we met onzekerheid geconfronteerd worden, ook als die actie hopeloos te laat komt of als we geen flauw benul hebben van de effecten die we morgen of overmorgen in gang zetten. De politicus die de wait-and-see-regel wil toepassen, zal zich snel eenzaam voelen in de Wetstraat.

De opstoot van populisme die we vandaag doormaken is op langere termijn misschien wel heilzaam. Het is gezond voor onze democratie om nu veel antistoffen op te bouwen tegen het naïeve geloof dat het beleid al onze problemen kan oplossen. Als we de politiek niet meer vertrouwen, zullen we problemen mogelijk zelf moeten oplossen.

Misschien is dat vandaag al bezig. Enkele dagen na het fiasco van het Overlegcomité is de vierde golf alweer over haar piek heen. Nog meer drastische maatregelen waren een klets geweest op de staart van de curve. Dat is dan toch niet zo slecht gedaan van onze politici.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud