opinie

Het Verdeelde Koninkrijk, alleen in de wereld

hoogleraar internationale politieke economie aan de Johns Hopkins Universiteit in Washington, DC.

Noord-Ierland leidt tot een trilemma voor de Britse premier Boris Johnson en haalt de geloofwaardigheid van de brexit onderuit.

Vijf jaar geleden was de brexit - in theorie althans - misschien geen slecht idee. Het was duidelijk dat de Europese Unie heel ingrijpend was geworden in het dagelijkse leven van de gemiddelde Brit. De meeste wetten kwamen uit Brussel of Straatsburg. De nettobijdrage aan het EU-budget was substantieel en men kon in Londen de immigratiegolf uit de vroegere Oostbloklanden niet stoppen. Voeg daaraan toe dat de EU in 2016 nog maar eens door een resem crisissen werd geteisterd en het idee dat een slank en lenig VK - met lagere belastingen, een flexibele arbeidsmarkt en bedrijfsvriendelijke regels - het alleen kon maken in de wereld was niet zo gek.

Dat was echter zonder Noord-Ierland gerekend. Het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland politiek samenhouden en tegelijkertijd als één land uit de douane-unie en de interne markt van de EU stappen was enkel mogelijk door een nieuwe fysieke grens op te richten tussen de Ierse Republiek (een EU-lidstaat) en Noord-Ierland. En die nieuwe grens was uit den boze als men het vredesproces dat uitmondde in de Goede Vrijdagakkoorden van 1998 wilde respecteren. Een akkoord tussen Dublin en Londen stipuleerde heel duidelijk dat elke fysieke grensinfrastructuur tussen de twee landen op het Ierse eiland moest worden vermeden. Zolang beide landen EU-lidstaten waren, stelde die afspraak geen enkel probleem.

De essentie

  • De auteur: Matthias Matthijs is hoogleraar internationale politieke economie aan de Johns Hopkins Universiteit in Washington, DC.
  • De kwestie: de grens in de Ierse Zee verdeelt het Verenigd Koninkrijk.
  • De conclusie: Noord-Ierland zet de geloofwaardigheid van de brexit op de helling.

De brexit was dus een trilemma voor de Conservatieven van Theresa May en Boris Johnson. De valse belofte aan de kiezer dat men wrijvingsloos uit de EU kon stappen zou op een bepaald moment worden blootgelegd. De EU verlaten zonder nieuwe grenzen kon enkel door lid te blijven van de douane-unie en de interne markt. Maar dan zou er uiteraard weinig sprake zijn van ‘Taking Back Control’.

Die optie zou politieke zelfmoord zijn geweest. Maar een nieuwe grens op het Ierse eiland zou een open uitnodiging zijn aan het Iers Republikeins Leger (IRA) om zijn terroristische activiteiten te hervatten en een terugkeer van ‘The Troubles’ betekenen. De enige realistische manier om de brexit uit te voeren, en de illusie van meer staatssoevereiniteit in stand te houden, was door een nieuwe grens toe te laten in de Ierse Zee, tussen Noord-Ierland en de rest van het VK.

Er kwam een nieuwe grens in de Ierse Zee en het Verenigd Koninkrijk zou de facto worden opgesplitst in twee rechtsgebieden.

Dat was in een notendop het compromis dat Johnson ondertekende in de herfst van 2019 en bij de verkiezingen op 12 december 2019 aan de Britse kiezer verkocht als een ‘oven-ready deal’. De triomf van Johnsons Conservatieven bij die verkiezingen bezegelde het lot van Noord-Ierland. Er zou een nieuwe grens komen in de Ierse Zee en het Verenigd Koninkrijk zou de facto worden opgesplitst in twee rechtsgebieden, waarin Groot-Brittannië de nieuwe regels vanuit Londen zou volgen en Noord-Ierland de EU-regels vanuit Brussel moet blijven respecteren.

Johnson en zijn Conservatieve regeringsleden hebben die fundamentele keuze wel altijd ontkend. Ofwel wist Johnsons regering maar al te goed wat ze had ondertekend, maar was ze nooit van plan haar woord te houden. Ofwel had de regering-Johnson een akkoord ondertekend dat ze niet begreep. U mag zelf beslissen wat problematischer is.

Nieuwe realiteit

Nu het duidelijk is dat de nieuwe realiteit van douane- en veiligheidsinspecties in de Ierse Zee veel ingrijpender is dan verwacht, wil David Frost, Johnsons minister voor de brexit die mee over het handelsakkoord met de EU heeft onderhandeld, het complete Noord-Ierse Protocol heronderhandelen. In Brussel vraagt men zich dan ook terecht af wat gebeurd is met het principe dat pacta sunt servanda. Daar vindt men dat het weinig zin heeft opnieuw over een akkoord te onderhandelen met een regering die internationale verdragen toch niet respecteert.

Ook de regering-Biden in de VS is niet onder de indruk. Joe Biden, zelf een katholiek die trots is op zijn Ierse afkomst, wil geen terugkeer naar de gewapende conflicten van weleer en is een verdediger van zowel de Europese integratie als de op regels gebaseerde internationale liberale orde. Ook veel Congresleden in de VS hebben al gezegd dat er geen handelsakkoord met het VK kan komen - een veel beloofde brexittrofee - als het 'Ierse probleem' niet is opgelost.

Wie wil vrijhandelsakkoorden sluiten met een regering van een verdeeld land die haar internationale verdragen als een vodje papier ziet?

In oktober 2021 en januari 2022 vervallen een hele reeks overgangsperiodes en ‘respijtregelingen', die de Britten de tijd gaven om de nieuwe grensinfrastructuur operationeel te maken. De EU kan uiteraard die periodes nog eens verlengen, maar dan zal Londen wel een duidelijk signaal moeten geven dat het effectief van plan is het akkoord te respecteren. Dat houdt in dat Johnson eindelijk de waarheid vertelt aan de Noord-Ierse bevolking. En dat is nu net niet zijn sterkste karaktertrek.

Als de EU dat signaal niet krijgt, is een handelsoorlog tussen het VK en de EU nog moeilijk te vermijden. De rest van de wereld volgt dat proces met arendsogen. Wie wil vrijhandelsakkoorden sluiten met een regering van een verdeeld land die haar internationale verdragen als een vodje papier ziet?

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud