opinie

Klokkenluiders verdienen snel betere bescherming

Klokkenluiders genieten nog altijd een gebrekkige bescherming. Ook omdat een Europese richtlijn nog altijd niet is omgezet in een Belgische wet.

Brusselse politieagenten die worden bedreigd en gestraft door collega’s en leidinggevenden omdat ze wangedrag tegenover burgers signaleren. Directieleden van een parlementaire instantie die belangenconflicten in eigen rangen melden, maar zelf in de beklaagdenbank belanden. Melders van mogelijke onregelmatigheden bij de aankoop van F-35’s die onder politieke druk worden gezet om te zwijgen. Het zijn enkele gevallen die onlangs in de media kwamen. In België schieten we te vaak op de boodschappers. Het is hoog tijd voor een ommekeer.

Voor een slagkrachtige bescherming van klokkenluiders kijken sommigen te snel naar het rechtsapparaat.

De Verenigde Naties beklemtonen dit jaar de verantwoordelijkheid van iedereen - parlementen, regeringsleiders, ambtenaren, magistraten, ombudsdiensten, de media, de bedrijfswereld, de academische wereld, burgers -  om zich te verzetten tegen corruptie. Volgens de VN moet er een ‘speak-upcultuur’ komen waarin klokkenluiders zich ongestraft kunnen uitspreken tegen corruptie. Een kernelement daarvan is een veilige procedure als een van de meeste efficiënte tools om corruptie en wantoestanden op te sporen.

De essentie

  • De auteurs
    David Baele en Jérôme Aass zijn Federaal Ombudsman.
  • De kwestie
    Klokkenluiders in België genieten nog altijd een gebrekkige bescherming.
  • Het voorstel
    Zet eindelijk een Europese richtlijn daarover om in Belgische wetgeving, waarin de principes vertrouwen, onpartijdigheid en bescherming primeren.

Personeelsleden van de federale overheid kunnen sinds 2014 bij ons Centrum Integriteit terecht om integriteitsschendingen te melden. In de praktijk stellen we vast dat van een speak-upcultuur nauwelijks sprake is. Melders die bij ons - als extern meldkanaal - aankloppen, hebben vaak in de eigen organisatie al op veel deuren geklopt zonder gehoor te krijgen. Of ze durven er niet aankloppen uit vrees voor vergeldingsmaatregelen. Het is de verantwoordelijkheid van de overheden om in meldprocedures te voorzien die klokkenluiders beschermen tegen vergeldingsmaatregelen.

Speak-upcultuur

De Europese Unie heeft met de richtlijn over de bescherming van personen die inbreuken op het unierecht melden een sterke prikkel gegeven voor een speak-upcultuur. De uiterste datum voor de omzetting van de richtlijn is 17 december 2021. Ondanks alle harde werk van de voorbije twee jaar zal de federale overheid die deadline niet halen. Als onafhankelijk deskundige konden we de werkzaamheden van dichtbij volgen en zien hoe alles in het werk wordt gesteld om zo snel mogelijk een tekst rond te hebben.

De tijd dringt, maar België moet dit momentum ook grijpen om een wet uit te werken die in de eerste plaats beantwoordt aan de noden van melders en op die manier een speak-upcultuur mogelijk maakt. We roepen kabinetten, administraties en parlementsleden op om drie principes voorop te stellen bij het uitwerken van de wet: vertrouwen, onpartijdigheid en bescherming.   

Melders moeten erop kunnen vertrouwen dat het meldpunt of meldkanaal hun identiteit nooit zal vrijgeven, ook niet aan collega’s die we 100 procent vertrouwen. Dat is het pact met de melder. Het geeft ook vertrouwen dat het loont om iets te melden. Dat wil zeggen: de gemelde feiten worden onderzocht, er volgen maatregelen om te garanderen dat dergelijke inbreuken zich niet herhalen, en wie verantwoordelijk is voor de inbreuk krijgt desnoods een straf.  

Drie zaken staan centraal in de uitwerking van een speak-upcultuur: vertrouwen, onpartijdigheid en bescherming.

Onpartijdigheid

Een speak-upcultuur vereist ook onpartijdigheid in elke fase van de meldprocedure. Wie meldingen behandelt, moet onafhankelijk van welk gezag ook beslissingen kunnen nemen, zonder inmenging of druk van leidinggevenden en zonder zich geremd te voelen door andere belangen. Die onpartijdigheid is ook noodzakelijk voor een objectief onderzoek van de gemelde feiten. Ten slotte speelt onpartijdigheid een cruciale rol bij de beoordeling of sprake is van vergeldingsmaatregelen.   

De richtlijn is duidelijk: melders hebben een slagkrachtige bescherming nodig. Sommigen kijken daarvoor te snel naar het rechtsapparaat. Vanuit onze dagelijkse praktijk weten we dat we een dergelijke zware procedure kunnen vermijden door tussen te komen en met melders en de werkgever tot een overeenkomst te komen voor het ongedaan maken van de vergeldingsmaatregelen of het compenseren van de schade. We beschouwen de interventie van een rechtsapparaat als een ultieme remedie.

Het is bijna 17 december en potentiële klokkenluiders willen weten hoe België de richtlijn zal toepassen. Het is nodig hard verder te werken aan deze wetgeving, die werkelijk bijdraagt aan een speak-upcultuur. Ondertussen mag het uitblijven van een Belgische wet geen afbreuk doen aan de rechten die de Europese richtlijn biedt. Melders kunnen gerust zijn. Wat de federale overheid betreft, zal het Centrum Integriteit van de federale Ombudsman de richtlijn vanaf 17 december toepassen. 

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud