opinie

Kloof tussen macht en verantwoordelijkheid fnuikt ambities

De bewuste consument erkent de klimaatuitdaging en wil graag de ‘juiste keuzes’ maken. Het leven wordt veel eenvoudiger als de overheid ertoe bijdraagt dat we op termijn vanzelf de juiste keuzes maken. De huidige kloof tussen macht en verantwoordelijkheid staat dat in de weg.

We kunnen hopen dat alle bedrijven snel een ruim gamma koolstofarme producten en diensten aanbieden, maar alleen beleidsmakers kunnen dat afdwingen. Alleen door hun verantwoordelijkheid te koppelen aan de macht van beleidsuitoefening is ingrijpende transformatie voor het klimaat mogelijk.

©Itinera Institute

Kopenhagen wil tegen 2025 de uitstoot van broeikasgassen met 100 procent terugdringen. Die mooie ambitie wordt afgedwongen met duidelijke beleidskeuzes in diverse sectoren. De Europese fietshoofdstad pakt in 2025 uit met het grootste CO2-neutrale warmtenet ter wereld. Van alle woningen is 98,3 procent aangesloten op een warmtenetwerk dat momenteel overschakelt van fossiele energiebronnen naar duurzame biomassa. Kopenhagen investeerde sterk in specifieke fietsinfrastructuur, waardoor pendelaars omwille van de tijdswinst en het gebruiksgemak spontaan op de fiets springen.

Op nationaal of regionaal niveau is het blijkbaar minder evident om verantwoordelijkheid om te zetten in de uitoefening van macht. Dat is het ideale recept voor stagnatie. Als bijna 50 procent van de Belgen met overgewicht kampt, leven we duidelijk in een obesogene maatschappij waarin het moeilijk is de ‘juiste keuzes’ te maken.

Ons land is gespecialiseerd in het versnipperen van bevoegdheden, zodat niemand nog genoeg macht heeft om verandering af te dwingen.

Alle verantwoordelijkheid bij de consument leggen, biedt voorlopig geen oplossing. Overheden kunnen via regulering en gerichte programma’s - inclusief suiker- en vettaksen - op termijn een verschil maken. Maar dan moeten ze hun macht willen gebruiken. En dit is almaar minder evident.

Dichtgeslibd

De Belgische CO2-uitstoot is in de afgelopen tien jaar vooral gestegen door de sterke toename van de transportemissies. We praten al sinds 1990 over een ingrijpende ‘modal shift’, maar in de afgelopen tien jaar slikte ons al dichtgeslibde wegennet nog eens 700.000 extra wagens. Intussen tikt de congestiefactuur aan. Beleidsmakers weten wat ze kunnen doen - fiscaliteit en salariswagens herbekijken, rekeningrijden invoeren, een vraaggestuurd openbaar vervoer installeren... - maar gebruiken hun macht voorlopig niet. Lobbyisten doen hun werk goed. Bovendien is ons land gespecialiseerd in het versnipperen van bevoegdheden, zodat niemand nog genoeg macht heeft om verandering af te dwingen.

De kloof tussen verantwoordelijkheid en macht komt ook tot uiting bij de intenties om de renovatie van ons inefficiënte gebouwenpark te versnellen. België koos historisch voor een fiscale ondersteuning van het particuliere eigenaarsmodel met de eigen woning als pensioenpijler. Die keuze deed de huurmarkt evolueren naar een restmarkt voor de lagere inkomens.

De kloof tussen verantwoordelijkheid en macht komt ook tot uiting bij de intenties om de renovatie van ons inefficiënte gebouwenpark te versnellen

In ons land zijn de energienormen voor nieuwbouw vrij laat ingevoerd. Daardoor zijn relatief veel woningen niet geïsoleerd. Omdat de huidige woningprijzen onvoldoende rekening houden met de consequenties van radicale klimaatambities tegen 2050, betalen kopers vandaag te hoge prijzen voor inefficiënte woningen. Daardoor ontbreekt dikwijls het noodzakelijke renovatiebudget, waardoor inefficiënte woningen nog lang veel energie zullen verspillen.

Door het versnipperde eigenaarsmodel en het gebrek aan uniforme bouwstijlen is het moeilijk om schaalvoordelen voor ingrijpende renovatie te ontwikkelen. Nederlandse woningcorporaties beheren 2,3 miljoen woningen en kunnen dat wel. Geen wonder dat Nederland ambitieuzer is.

Wat kunnen beleidsmakers doen? Vooral gerichte subsidies waren populair om de renovatieappetijt aan te wakkeren. Zulke subsidies zijn niet te verdedigen ten aanzien van de lagere inkomens, die nooit eigenaar kunnen worden. Slechte woningen worden bovendien beter afgebroken en vervangen door nieuwbouw. Maar net de hoge fiscale druk op nieuwbouw dreef vele kandidaat-bouwers naar de koopmarkten, met een prijsopdrijvend effect als gevolg.

Circulair

Wie ijvert vandaag voor een ingrijpende bijsturing van de woon-, bouw- en renovatiefiscaliteit in functie van duurzaamheidsdoelstellingen? Wat als radicaal gekozen wordt voor een bouwfiscaliteit die de bouwsector versneld doet evolueren naar een circulaire sector met een minimale voetafdruk?

Elke consumptie- en investeringsbeslissing heeft een ecologische voetafdruk. Per sector kan de overheid een gedetailleerd plan van aanpak uitwerken en afdwingen.

De circulaire economie wordt terecht sterk benadrukt in het Vlaamse regeerakkoord. Als een consument lichtdiensten aankoopt in plaats van verlichtingsapparatuur, ligt de verantwoordelijkheid voor het goed functioneren van de gebruikte apparatuur bij de aanbieder. Die zal alleen efficiënte technologie in de markt willen zetten om de kostprijs van reparaties en onderhoud te minimaliseren. In een sterk circulair model kiezen bedrijven spontaan voor de duurzaamste opties. Spelers met macht nemen zo hun verantwoordelijkheid.

Elke consumptie- en investeringsbeslissing heeft een ecologische voetafdruk. Per sector kan de overheid een gedetailleerd plan van aanpak uitwerken en afdwingen. Dat vraagt een grote investering in kennis en het gebruik van beleidsmacht. Daar zijn we in België niet zo sterk in. Het alternatief is dat elke sector op termijn circulair moet functioneren. De overheid maakt geen plan, maar geeft de verantwoordelijkheid aan marktpartijen met macht om te innoveren. De circulaire economie zal er niet spontaan komen, maar vraagt andermaal een sterke ondersteuning via regulering en fiscaliteit. Bedrijven die die transitie aangaan, kunnen rekenen op ondersteuning, terwijl twijfelaars systematisch zwaarder belast worden. Zo begint vanzelf een zoektocht naar een duurzamer aanbod.

Lees verder

Tijd Connect

Gesponsorde berichten

n