opinie

Kofi Annan was het geweten van de mensheid

Jan Wouters

Als secretaris-generaal van de Verenigde Naties was Kofi Annan vooral het moreel geweten van de mensheid. Als een van de weinigen tilde hij zijn functie naar een grote hoogte.

Het overlijden van voormalig VN-secretarisgeneraal Kofi Annan heeft veel internationale reacties uitgelokt, de meeste erg positief. Ook ik was bijzonder getroffen door zijn dood. Als hoogleraar internationaal recht en voormalig voorzitter van de Vereniging voor de Verenigde Naties was hij voor mij een inspirerend voorbeeld. In de rij van secretarissen-generaal komt hij voor mij op de tweede plaats, na de Zweed Dag Hammarskjöld.

©rv

Dat vergt enige toelichting. Voor wie het Handvest van de Verenigde Naties leest, lijkt de secretaris-generaal vooral een ‘chief administrative officer’. Hij is de hoogste ambtenaar van de organisatie. Toch maakt het Handvest duidelijk dat er ook een politieke dimensie aan de functie is verbonden, aangezien de secretarisgeneraal ‘elke zaak die, naar zijn oordeel, de handhaving van de internationale vrede en veiligheid kan bedreigen, onder de aandacht van de Veiligheidsraad kan brengen’. Dat laatste gebeurt in de praktijk veel te weinig.

Behalve het personeelsbeleid in de VN en het maken van allerlei rapporten voor de organisatie heeft de secretaris-generaal geen macht van betekenis. Veel secretarissen-generaal waren trouwens een speelbal van de grootmachten. Maar enkelen hebben de functie tot grote hoogte gebracht. Daar horen Hammarskjöld en Annan bij. Hun leiderschap was meer dan ‘managerial’. Het was ‘transformative’: Ze gaven de VN een duidelijke missie en grote uitstraling.

Daarmee raken we aan de kern van deze functie: moreel gezag. Een secretaris-generaal moet hoop bieden aan miljarden mensen. De VN zijn opgericht om een nieuwe wereldbrand te voorkomen, een groter respect voor de mensenrechten tot stand te brengen, en de schrijnende kloof tussen rijk en arm te overbruggen.

Stemlozen en zwakken

De secretaris-generaal geeft een stem aan de stemlozen en de zwakken: de slachtoffers van oorlogen, mensenrechtenschendingen, natuurrampen en uitzichtloze armoede. Hij moet de VN en hun 193 lidstaten voor de rechten van die mensen laten opkomen. Dat heeft Annan op talloze manieren gedaan. Op het gebied van vrede en veiligheid beklemtoonde hij het belang van conflictpreventie, de hervorming van de VN-vredesoperaties, en de partnerschappen tussen de VN en regionale organisaties als de Afrikaanse Unie en de Europese Unie. Hij had de moed zich uit te spreken tegen de Irakinterventie van de VS in 2003. Maar hij beklemtoonde ook dat regeringen die de mensenrechten op grove wijze schenden, zich niet achter het schild van de soevereiniteit mogen verbergen en dat de internationale gemeenschap niet lijdzaam mag toekijken.

Een secretaris-generaal van de VN moet hoop bieden aan miljarden mensen.

Voor Annan stonden de VN ook voor een andere soevereiniteit: de intrinsieke menselijke waardigheid van elk individu. Hij was daarom een groot pleitbezorger van de ‘responsibility to protect’, die alle wereldleiders in 2005 onderschreven, maar nooit consequent uitvoerden. Als eerste secretaris-generaal uit zwart Afrika maakte hij van ontwikkeling een prioriteit. Zijn steun aan de in 2001 door de VN aangenomen Millenniumdoelstellingen - die onder meer de terugdringing van de armoede en de kindersterfte beoogden - was vitaal.

Annan streed ook voor een sterkere bescherming van de mensenrechten, onder meer via de oprichting van het Internationaal Strafhof in 2002 en via de creatie van de VN-Mensenrechtenraad in 2006. Zijn streven werd niet altijd werkelijkheid. Her en der had hij wellicht harder moeten duwen. Maar zelfs dan zouden de kansen op succes gelet op de houding van de grote spelers niet altijd verzekerd zijn geweest. Annan heeft de VN de 21ste eeuw binnengebracht. Hij besefte meer dan wie ook dat de VN, willen ze duurzaam zijn, niet alleen van de regeringen zijn, maar ook van ‘wij, de volken’. Vandaar zijn grote inspanningen om samen te werken met civiele maatschappijbewegingen, ondernemingen en ondernemers, regionale en andere internationale organisaties.

Schandalen

De ervaringen van Annan hebben aangetoond dat de functie van VN-secretaris-generaal, om de woorden van Trygve Lie te gebruiken, ‘the most impossible job on earth’ is. Er zouden schandalen blijven uitbreken rond misbruiken bij vredesoperaties. De grootmachten bleven het recht in eigen handen nemen. Het olie-voor-voedselprogramma was niet goed beheerd. En de smet van de Rwandese genocide - als vicesecretaris-generaal reageerde hij niet adequaat op een alarmerend bericht van januari 1994 van generaal Romeo Dallaire - bleef aan zijn blazoen kleven.

Het wedervaren van Kofi Annan toonde aan dat de functie van VN-secretaris-generaal ‘de meest onmogelijke job ter wereld’ is.

Annan was ook wat te veel een carrière-ambtenaar van de VN om de organisatie aan een fundamentele kritiek en sterkere verantwoordingsmechanismen te onderwerpen. Maar zijn onvermoeibare inzet voor het verbeteren van het lot van de armen en zorgbehoevenden en voor het bemiddelen in conflicten zal een voorbeeld voor ons blijven. Net zoals Dag Hammarskjöld, die daarvoor zijn leven heeft gegeven. Moge het vele goede dat Kofi Annan deed, ons blijven inspireren.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content