opinie

Niet alleen May ploetert stug voort

Senior politiek analist bij ECR Research

De Britse premier May kreeg onlangs van een Tory een hart onder de riem gestoken: ‘keep buggering on’. Maar dat is net wat Europa doet.

Veel westerse landen hebben na de financiële crisis het adagium van Winston Churchill ter harte genomen: ‘keep buggering on’ ofwel ploeter vastberaden voort. Dat ging niet onverdienstelijk: de werkloosheid daalde sterk en de groei bleef op peil. Toch wrong het. Alsof op geleende tijd werd gegroeid. Dat komt omdat velen vonden dat ze niet (voldoende) hadden meegeprofiteerd van de jarenlange hoerastemming op de markten. Populisten aan linker- en rechterzijde sprongen op die onvrede. Ook al lijkt een plafond te zitten aan de steun die ze krijgen, toch leiden populisten van diverse pluimage in een breed scala aan landen. Nu kunnen die politici hun posities consolideren en uitbreiden, onder meer bij de Europese verkiezingen eind mei.

©rv

De Europese Commissie vreest die populistische opmars en heeft daarom besloten de oordelen over het begrotingsbeleid van de EU-lidstaten over de stembusgang te tillen. Zo wil ze meer antipathie jegens Brussel voorkomen van landen die onherroepelijk een kritisch rapportcijfer krijgen, zoals Frankrijk, Italië en ook België.

Meritocratie

Het wantrouwen tegenover veel instituties en het huidige politiek-economische systeem is sowieso sterk toegenomen. De afgelopen decennia heeft de traditionele aristocratie (in bredere zin dan alleen de adel) plaatsgemaakt voor meritocratie: je plek veroveren op basis van competenties en inzet. In vele opzichten was dat een goede ontwikkeling, maar ze komt ook met onafwendbare nadelen. Zo ballen de hoogvliegers - nu wel veel diverser dan vroeger - vaak weer samen, waardoor gemeenschappen hun getalenteerde mensen verliezen en er toch weer een elite ontstaat. Bovendien wordt die meritocratische elite geleidelijk aan een nieuwe aristocratie, doordat ze het systeem zo vormgeeft dat de eigen kinderen de beste kansen hebben. Zo gaat het idee van meritocratie in wezen verloren, omdat niet iedereen dezelfde startpositie heeft. Daarbij komt dat ‘de geslaagden’ de overtuiging hebben dat ze hun successen alleen aan zichzelf te danken hebben en dat ze minder gefortuneerden weinig verschuldigd zijn: die hadden maar beter hun best moeten doen. Je maakt tenslotte je eigen succes.

Het is in Europa en de VS zoals met brexit: blokkerende minderheden te over, maar geen constructieve meerderheden.

Globalisering versterkt de aristocratisering van de meritocratische elite, doordat hoogopgeleide professionals makkelijk over grenzen kijken en elkaars leefwereld begrijpen. Zij profiteren ook het meeste van globalisering en laten grote delen van de bevolking smachtend of in elk geval onzeker achter. Macron is het voorbeeld bij uitstek van de kosmopolitische professional, en ook Trump is daar een exponent van: zichzelf verkopend als selfmade man, maar ondertussen in een gespreid bedje terechtgekomen met een vader die al een vastgoedimperium bestierde, de zakenavonturen van zijn zoon ondersteunde met vele miljoenen en het mogelijk maakte dat die naar een van de meest prestigieuze universiteiten kon.

Houdbaarheid

De schaduwkanten van meritocratie gecombineerd met globalisering en overmatig vrijemarktdenken hebben ons gebracht op een punt waarbij twijfel ontstaat over de houdbaarheid van de liberaal-democratische markteconomie. Die twijfel wordt versterkt doordat de balansbrengers binnen de kapitalistische economie onder druk staan: sociale vangnetten kraken onder (te) hoge schulden en toezeggingen en te weinig werkenden om het systeem in stand te houden. Tegelijk zorgen zeer snelle technologische ontwikkeling, migratiestromen en de opkomst van landen als China voor onzekerheid.

Tegen de verwachtingen van de pessimisten in hebben bureaucratie (de goede variant), rechters, het Congres en publieke opinie kunnen voorkomen dat Trump gevolg kon geven aan zijn slechtste instincten en plannen.

Dan is het succes van Trump, de gele hesjes en autoritaire leiders als Viktor Orbán in Hongarije niet verrassend. Tegelijk blijken bestaande instituties zeer weerbarstig. Tegen de verwachtingen van de pessimisten in hebben bureaucratie (de goede variant), rechters, het Congres en publieke opinie kunnen voorkomen dat Trump gevolg kon geven aan zijn slechtste instincten en plannen.

Toch zitten we in een tussenfase. Het is onzeker of de Westerse kapitalistische democratie en de naoorlogse internationale orde met de nodige aanpassingen stand kunnen houden of dat de Xi Jinpings, Poetins en Orbáns van deze wereld het systeem kraken.

Hogedrukpan

De wereld van internationale orde, macht en veiligheid schuift, trilt en schuurt. In Europa suddert en borrelt het. Vaak heerst het gevoel dat ieder moment de sterren net verkeerd kunnen staan en Europa weer afglijdt richting crisis. China en Rusland zullen niet nalaten daar gebruik en misbruik van te maken.

De voorzitter van de Europese Raad verzuchtte onlangs over brexit: als een deal onmogelijk is en eigenlijk ook niemand, op een paar uitzonderingen na, zit te wachten op een no deal-brexit, waar is dan een positieve uitweg?

De ineenstorting die de grootste doemdenkers voorspellen is onwaarschijnlijk, maar er zitten teveel zorgen- en crisisingrediënten in de politieke hogedrukpan om uit te gaan van net zo’n relatief goed jaar als de afgelopen paar jaren.

Het is in Europa en ook in de VS zoals met brexit: blokkerende minderheden te over, maar groot gebrek aan constructieve meerderheden. We zien dat bij meer probleemdossiers: versterking van de eurozone, spanningen tussen west en oost en noord en zuid in Europa, wedijver tussen China en de VS en op abstracter niveau de inherente spanning tussen globalisering, democratie en soevereiniteit.

Vooralsnog slagen Westerse leiders erin om Churchills adagium verrassend goed in de praktijk te brengen: keep buggering on. Maar nu de economische wind keert, komen ze hier niet heel lang meer mee weg. Dat betekent dat de vooruitzichten voor wereldeconomie niet heel rooskleurig zijn. De ineenstorting die de grootste doemdenkers voorspellen is onwaarschijnlijk, maar er zitten teveel zorgen- en crisisingrediënten in de politieke hogedrukpan om uit te gaan van net zo’n relatief goed jaar als de afgelopen paar jaren. Dat gaat op voor alle drie de grote economieën: de VS, eurozone en China. Daarbij blijft de EU extra kwetsbaar, omdat in geval van een crisis toch weer de zorgen over de houdbaarheid van de muntunie opspelen en omdat de monetaire ruimte om een crisis op te vangen erg beperkt is.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud