opinie

Politieke hervorming? Meer expertise, minder participatie

Alleen met politieke hervormingen die mensen het gevoel geven dat ze gehoord worden en dat hun mening telt, kan de strijd worden aangebonden met populisme en politiek extremisme. Als het Magnette ook menens is met hervormingen, moet hij de piste bewandelen van minder participatie en meer expertise.

Door Othman El Hammouchi, filosoof

In een gelekte onderhandelingsnota van formateur Paul Magnette wordt een resem mogelijke hervormingen van het politieke bestel genoemd. Deze gaan van de afschaffing van uittredingsvergoedingen voor politici tot stemrecht voor 16-jarigen in de Europese verkiezingen. Wie de herinrichting van het democratische systeem aansnijdt, kan echter het ernstige probleem van populisme en politiek extremisme niet terzijde laten. Een hervorming van de Senaat en het kiesstelsel, zoals in de nota wordt aangestipt, kan daarvoor een belangrijke hendel zijn.

©rv

In de nota vindt men het voorstel terug om de Senaat te vervangen door een gelote burgerassemblee en een federale kieskring in te voeren. Die maatregelen stimuleren meer rechtstreekse invloed op het bestuur, en het is helemaal niet duidelijk dat daar dringend nood aan is. Het probleem vandaag is niet een tekort aan inspraak, maar een teveel.

In democratieën stelt de kiezer het bestuur aan en is dat bestuur aan hem verantwoording verschuldigd. Het probleem hiermee is dat een groot deel van het electoraat, om het cru te zeggen, vaak bijzonder slechte ideeën heeft. Vandaag zien we dat op twee vlakken: klimaat en minderheden. Een groot deel van de stemgerechtigden gelooft niet dat klimaatopwarming een ernstig probleem is en weigert de gelijkwaardigheid en vrijheid van etnische en religieuze minderheden te erkennen. Dat weerspiegelt zich in de partijen en politici waarvoor ze stemmen.

Excessen bestrijden

De voornoemde twee zaken horen echter niet voorwerp te zijn van serieuze politieke deliberatie in een beschaafde samenleving. Wetenschap en mensenrechten zijn niet voor discussie vatbaar. Normaliter is het aan een sterke en onafhankelijke rechterlijke macht om dergelijke uitwassen van de democratie in bedwang te houden, maar de procedurele complexiteit, de traagheid en de hoge kosten die ermee gepaard gaan hebben het minder performant gemaakt dan wenselijk zou zijn. Dat zien we bijvoorbeeld zeer duidelijk wanneer het religieuze vrijheid op school betreft.

Daarom is er dringend nood aan bijkomende maatregelen om te vermijden dat de democratie ontspoort. Wie bekend is met de geschiedenis van democratisch bestuur, zal dit niet opmerkelijk vinden. Het cijnskiesrecht, het veto en het filibusteren waren allemaal bedoeld om een beteugeling van de meerderheidswil mogelijk te maken.

In de 20ste eeuw stond de verzuiling garant voor het indammen van de slechtste volksimpulsen: wie politieke verandering wenste, moest werken binnen de trage, deliberatieve en evenwichtszoekende structuren die bij elke partij hoorden

In de 20ste eeuw stond de verzuiling garant voor het indammen van de slechtste volksimpulsen: wie politieke verandering wenste, moest werken binnen de trage, deliberatieve en evenwichtszoekende structuren die bij elke partij hoorden. Extremisme en onwetenschappelijke onzin werden met wortel en tak uitgeroeid door dit proces.

Als het Magnette menens is met politieke hervormingen, moet hij deze piste bewandelen: minder participatie, meer expertise. Politici moeten de bevolking leiden, niet andersom. Helaas was de verzuiling slechts een informele manier om de democratie tot mate te brengen, en kon ze dus relatief eenvoudig worden uitgeschakeld. Om meer robuuste en permanente vormen van democratische remmen in ons systeem in te bouwen, werpen we best een blik over het Kanaal.

Brits model

In plaats van hem af te schaffen, zouden we de Senaat beter hervormen naar het voorbeeld van de House of Lords, het Britse hogerhuis. Dit laatste is onverkozen en wordt bezet door individuen met uitzonderlijke gaven en expertise. Een hervormde Senaat zou gelegenheid kunnen bieden aan gedistingeerde deskundigen en oude staatslieden om wetsvoorstellen diepgaand te onderzoeken en indien nodig te vertragen of hinderen. Dit zou bijvoorbeeld bereikt kunnen worden door de Senaat de macht te geven wetten terug te sturen naar de Kamer met de vereiste dat een 3/5de meerderheid ze goedkeurt.

De Britten kunnen ons ook inspireren bij de herinrichting van het kiesstelsel. In Groot-Britannië worden parlementsleden verkozen voor (relatief kleine) districten, waarbij de districtzetel toegewezen wordt volgens een meerderheidsstelsel, in het Engels ‘first past the post’. Dit systeem heeft verschillende aanzienlijke voordelen.

Het Britse systeem zorgt voor een veel hechtere band tussen het parlementslid en de mensen die in zijn of haar district wonen. Hierdoor vinden de kleine frustraties die voor de meeste mensen de enige aanleiding vormen om zich met de politiek bezig te houden een uitlaatklep

Ten eerste vormt het een potent antidotum tegen extremisme, gezien het de neiging heeft te evolueren naar een tweepartijenstelsel waarbij een minderheid van de kiezers een absolute meerderheid kan halen in het parlement. We zien dit bijvoorbeeld in de Britse parlementsverkiezingen van 2015: de conservatieven haalden 330 van de 650 zetels binnen met slechts 36,9% van de stemmen, en het extreemrechtse UKIP kon met 12,6% maar 1 zetel in de wacht slepen.

Ten tweede zorgt het Britse systeem voor een veel hechtere band tussen het parlementslid en de mensen die in zijn of haar district wonen. Hierdoor vinden de kleine frustraties die voor de meeste mensen de enige aanleiding vormen om zich met de politiek bezig te houden een uitlaatklep, en krijgen ze niet de kans om te etteren en aan te koeken tot een giftige haatdragende extreemrechtse ideologie. Men geeft mensen het gevoel dat ze gehoord worden, dat hun mening ertoe doet.

Immers, zoals de Franse diplomaat, politicoloog en historicus Alexis de Tocqueville reeds opmerkte: ‘De boer die volgaarne het bestuur van de hele natie overlaat aan één heerser, stribbelt tegen bij het idee dat hij niet mag meepraten bij het bestuur van zijn dorp.’ Of nog: ‘De meest absolute regering kan samengaan met sommige vormen van de meest radicale democratie.’ Het zou wijs zijn dit in acht te nemen als we de strijd tegen populisme en politiek extremisme willen aanbinden.

Lees verder

Tijd Connect

Gesponsorde berichten

n