opinie

Proces negen Catalanen was geen politiek proces

Critici maken van het vonnis van negen Catalanen in de zaak over het onafhankelijkheidsreferendum uit 2017 al te makkelijk een politiek proces met politieke gevangenen en politieke rechters.

Door Teresa Freixes, hoogleraar grondwettelijk recht universiteit van Barcelona en juridisch experte voor de Europese Unie

Het Spaanse hooggerechtshof stoelde zijn uitspraak in de zaak tegen de negen Catalaanse voorvechters van onafhankelijkheid op feiten die het als ‘bewezen’ beschouwde. Er zijn drie scharnierpunten: het aannemen van wetten die de juridische loskoppeling tussen Catalonië en Spanje dienden te bewerkstelligen, het organiseren van het referendum, en de onafhankelijkheidsverklaring door het Catalaanse parlement.

Naast die ‘bewezen feiten’ werden aanklachten zoals rebellie, opruiing en misbruik van overheidsmiddelen gelegd. Concepten die duidelijk omschreven zijn in de Spaanse wet, en waarvoor straffen zijn vastgelegd. Vervolgens was het de taak van de rechters om de feiten te toetsen aan de aanklachten en de individuele betrokkenheid van elke verdachte te bepalen.

©rv

De voornaamste beschuldiging van de openbare aanklager was die van ‘rebellie’. De rechtbank heeft zijn redenering echter niet gevolgd. Om feiten te kwalificeren als rebellie moet er sprake zijn van direct, instrumenteel en gestuurd geweld met als doel de grondwettelijke orde te ondergraven. Hoewel in de nasleep van het referendum wel degelijk gewelddadige incidenten hebben plaatsgevonden, achtte de rechtbank het niet bewezen dat dat geweld was aangestuurd met het specifieke doel de Catalaanse onafhankelijkheid te bereiken.

De rechters volgden de redenering dat de Catalaanse leiders met het referendum niet zozeer effectieve onafhankelijkheid wilden bekomen, maar een hefboom wilden creëren om een doorbraak in de politieke onderhandelingen over onafhankelijkheid te forceren. Dat neemt niet weg dat strafbare feiten zijn gepleegd: over de minder zware aanklacht van opruiing was bij de rechters wel eensgezindheid. Dat concept wordt in de Spaanse strafwet immers ingevuld als het organiseren van een collectieve opstand die de wetshandhaving onmogelijk maakt.

Sommigen wilden het Spaanse hooggerechtshof in een rol dwingen die nooit de zijne kan zijn.

In zijn arrest hanteerde het hof het principe van proportionaliteit. Elke beklaagde werd gestraft in verhouding tot zijn persoonlijke verantwoordelijkheid met betrekking tot de ten laste gelegde feiten. Dat verklaart waarom de straffen variëren van 13 jaar voor Oriol Junqueras, voormalig vicepresident van Catalonië, tot enkel een boete voor drie voormalige regionale raadsleden, die volgens de rechters tijdig van verdere strafbare feiten hebben afgezien. Alle veroordeelden worden bovendien voor een duurtijd die minimaal gelijk is aan de uitgesproken gevangenisstraf uit hun burgerrechten ontzet. Dat impliceert dat ze niet kunnen deelnemen aan de verkiezingen op 10 november.

Succes

De negen veroordeelden kunnen de beslissing nog aanvechten bij het Spaanse grondwettelijk hof. Als de rechters dat beroep verwerpen, kunnen ze voor het Europese Hof van de Rechten van de Mens (EHRM) in Straatsburg een beroepsprocedure aanspannen. Succes lijkt echter allerminst verzekerd: om in Straatsburg kans te maken moeten ze aantonen dat hun procedurele garanties, of andere in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens vervatte rechten, zijn geschonden. Het Spaanse hooggerechtshof heeft er echter alles aan gedaan om alle procedurele garanties te bieden en rekening te houden met alle relevante jurisprudentie. Om de hoogste transparantie te kunnen bieden is bijvoorbeeld het hele proces met zijn 52 zittingsdagen integraal uitgezonden op televisie.

Dat de uitspraak niet enkel voor de negen veroordeelden gevolgen zal hebben, bleek al snel toen ook een nieuw Europees aanhoudingsbevel voor de in België verblijvende Carles Puigdemont werd uitgevaardigd. Maar wat riskeert de voormalige president van Catalonië precies als de Belgische rechter zou beslissen hem uit te leveren aan Spanje? Zijn eventuele uitlevering betekent allerminst dat hij automatisch veroordeeld wordt. In het Spaanse rechtssysteem is het immers niet mogelijk verdachten bij verstek te veroordelen.

Dit proces ging niet over Catalaanse onafhankelijkheid of de politieke verhoudingen met Madrid, maar over feiten en concrete beschuldigingen tegenover negen beklaagden

Aangezien Puigdemont zich door naar België te vluchten aan de Spaanse rechtsgang heeft onttrokken, is zijn betrokkenheid bij de ‘bewezen feiten’ nog niet onderzocht. Dat moet het voorwerp uitmaken van een nieuw proces met nieuwe rechters, waar hij desgevallend ook alle mogelijkheden krijgt om zijn rechten van verdediging te laten gelden.

Sommigen wilden het Spaanse hooggerechtshof dwingen in een rol die nooit de zijne kan zijn. Dit proces ging niet over Catalaanse onafhankelijkheid of de politieke verhoudingen met Madrid, maar over feiten en concrete beschuldigingen tegenover negen beklaagden. Het is het primaat van de politiek om oplossingen of nieuwe wetten aan te dragen, maar Spanje is een rechtsstaat, en daarin spreken rechters recht.

Lees verder

Tijd Connect