opinie

Scholen van Morgen zijn schoolvoorbeeld van hoe het niet moet

Scholen van Morgen, de publiek-private samenwerking voor de bouw van 165 scholen, legt te sterk de nadruk op juridische, technische en financiële zekerheid. Dat maakt de projecten loodzwaar, inefficiënt en duur. Dus wordt op de bouw bespaard. De eindgebruikers zijn de grote verliezers.

Door Kati Lamens, voorzitter van NAV, de Vlaamse Architecten-organisatie

Vertrouwen geven. De uitdrukking doet opgeld in de politiek. Dat het dikwijls gemakkelijker gezegd is dan gedaan, blijkt uit de kritiek op Scholen van Morgen, een project voor scholenbouw dat werkt volgens de DBFM-formule (De Tijd, 23 september). DBFM staat voor Design-BuildFinance-Maintenance: ontwerp, bouw, financiering en onderhoud van scholen worden als één pakket uitbesteed.

Nochtans leek de voorgespiegelde aanpak veelbelovend. In een vroeg stadium komen bouwheer, architect, studiebureaus en aannemer samen in een bouwteam om tijdig hun kennis te verenigen en het project compleet door te lichten. Zo kunnen de partners samen zoeken naar efficiëntie, kostenbesparing en meerwaarde.

De blijde verwachting was dat een efficiënt bouwteam meer voor minder zou realiseren. In plaats daarvan krijgen de scholen steeds minder voor hetzelfde budget.

Scholen van Morgen blijkt daarin niet geïnteresseerd te zijn. De focus ligt zo sterk op het inbouwen van juridische, technische en financiële zekerheid voor de vennootschap Scholen van Morgen (een publiek-private samenwerking), dat de procedure loodzwaar, inefficiënt en duur wordt. Het vertrouwen ontbreekt totaal. De grote verliezers zijn de eindgebruikers: de schooldirecties en hun inrichtende macht, de leerkrachten, en de kinderen.

Aannemer

Waar wringt het schoentje? Eerst moeten de architect en de ingenieurs een gedetailleerde studie uitvoeren. Pas daarna krijgt de aannemer de kans om ook zijn expertise in te brengen via een prestatiebestek. Dat omschrijft de verwachte prestaties zonder concreet aan te geven hoe die moeten worden behaald. Alleen krijgt de aannemer niet de tijd om na te gaan waar hij kostenbesparingen kan realiseren. Het resultaat is dat systematisch een beroep wordt gedaan op standaardoplossingen die de vooropgezette meerwaarde inzake efficiëntie, kostenbesparing of architectuur naar de prullenmand verbannen.

Kati Lamens ©rv

Om zeker te zijn dat hij voldoet aan de gevraagde prestaties moet de aannemer bovendien met eigen middelen de volledige ingenieursstudie opnieuw laten uitvoeren en de architectuurplannen compleet laten hertekenen. Het budget dat Scholen van Morgen voor die extra studiekosten heeft uitgetrokken, is ontoereikend. De aannemer moet het ontbrekende geld via allerlei besparingen recupereren op de directe bouwkosten. De eindgebruiker krijgt dus minder waar voor zijn geld.

Daar komt nog eens bovenop dat de gevraagde 30-jarige garantie inzake onderhoud en (energie)verbruik alleen maar kan worden ingevuld door middel van raamcontracten met grote onderhoudsfirma’s. Bij gebrek aan echte concurrentie en door de dure verzekeringen die die firma’s moeten afsluiten, resulteert dat in hogere eenheidsprijzen. Om binnen het beschikbare budget te blijven, moet eens te meer worden bespaard.

Weggegomd

De blijde verwachting was dat een efficiënt bouwteam meer voor minder zou realiseren. In plaats daarvan krijgen de scholen steeds minder voor hetzelfde budget. Digitale borden en andere handige didactische, pedagogische en recreatieve uitrusting worden geschrapt. De slimme details die kinderen op de speelplaats uitdagen en tot actie aanzetten - richeltjes, niveauverschillen, banken, hellingen - worden weggegomd. De luifel of overkraging die een inkomdeur of schoolpoort omtovert tot een kleine, informele ontmoetingsplek, verdwijnt.

Accenten die via doorzichten, ruimtelijkheid, kleur- of materiaalgebruik een gebouw uitnodigend maken, garanderen dat de schoolgemeenschap fier is op haar stek, en respect afdwingen bij de gebruikers, worden met de botte bijl weggehakt.

Er wordt komaf gemaakt met vernuftige vormelijke ingrepen die van een gang of refter ook een leeromgeving maken, een bewegingsruimte inzetbaar maken als feestzaal, een trap een meerwaarde geven als tribune. Accenten die via doorzichten, ruimtelijkheid, kleur- of materiaalgebruik een gebouw uitnodigend maken, garanderen dat de schoolgemeenschap fier is op haar stek, en respect afdwingen bij de gebruikers, worden met de botte bijl weggehakt.

Van de inspirerende architectuurontwerpen die de vernieuwende Scholen van Morgen hadden moeten worden, en die enthousiast werden onthaald door de inrichtende macht, de directie, de leraars en de kinderen, rest nog weinig. Beetje bij beetje zijn ze verwaterd tot meer van hetzelfde, maar dan te duur. De loodzware bouwformule fnuikt elke potentiële meerwaarde. Na een zoveelste ‘vereenvoudiging’ en nieuwe aanbesteding lijken kleinere projecten of uitbreidingen voor aannemers zelfs niet bouwbaar binnen het voorziene budget, zodat die simpelweg uit de boot dreigen te vallen.

Subsidiekorset

Nochtans wijst de ervaring met andere schoolprojecten en bouwformules uit dat originele ontwerpen perfect te realiseren zijn op een marktconforme manier en binnen een strak subsidiekorset. Waarom lukt dat niet met Scholen van Morgen? Laat ik de vraag anders stellen: welke toegevoegde waarde hebben een school en haar leerkrachten en kinderen aan het deel van het (overheids)budget dat afvloeit naar banken, verzekeraars, juristen en louter als back-up optredende studiebureaus? Welk prijskaartje hangt er aan de geboden ‘zekerheid’? En vooral: wat is op lange termijn het maatschappelijk deficit door deze schoolgebouwen, de toekomstige leeromgeving van generaties kinderen, zo uit te kleden?

Gelukkig is het nooit te laat om te leren. Vandaag al staan nieuw te bouwen uitdagingen op het programma.

Scholen van Morgen lijkt een schoolvoorbeeld van hoe het niet moet. Gelukkig is het nooit te laat om te leren. Want vandaag al staan er nieuw te bouwen uitdagingen op het programma. Met welke formule gaan we de groeiende nood aan woonzorgcentra, ziekenhuizen en huisvesting invullen? Hopelijk levert Scholen van Morgen daarvoor nog wel iets op en hebben we ons lesje geleerd.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud