opinie

Schuilt er een verdoken staatshervorming in het Vlaamse regeerakkoord?

Is de Vlaamse ministerpost voor Justitie een voorbode van een onzichtbare staatshervorming? De nieuwe Vlaamse regering lijkt haar justitiebevoegdheden maximalistisch te willen invullen. De vraag is waar de uiterste grens van die bevoegdheden ligt, en hoeveel ruimte het Grondwettelijk Hof zal willen geven.

Door Stefan Sottiaux en Karel Reybrouck, respectievelijk hoogleraar en doctoraatsassistent grondwettelijk recht KU Leuven

De Vlaamse regeringsvorming bracht ons een primeur. Zuhal Demir (N-VA) is behalve minister van Omgeving, Energie en Toerisme ook de allereerste Vlaamse minister van Justitie en Handhaving. Die nieuwe portefeuille doet meteen de wenkbrauwen fronsen. Hebben we met Koen Geens niet al een federale minister van Justitie?

Stefan Sottiaux ©rv

Anders dan in andere federale staten, zoals Duitsland, Zwitserland, de Verenigde Staten en Canada, is de rechtsbedeling in België centraal georganiseerd. De rechtsbedeling en de rechterlijke macht behoren uitsluitend tot de bevoegdheid van de federale overheid. De gemeenschappen en de gewesten kunnen dus geen eigen rechtbanken oprichten, zelf rechters benoemen, deelstatelijke parketten creëren of eigen gevangenissen bouwen. Maar wat zal het Vlaamse justitiebeleid dan wel inhouden?

Symbolische functie?

Het regeerakkoord somt alvast enkele bevoegdheden op die traditioneel in andere ministerportefeuilles staken. Zo vielen het jeugddelinquentierecht en de hulp- en dienstverlening aan gedetineerden vroeger onverdeeld binnen het domein ‘Welzijn en Gezin’. Andere bevoegdheden komen nog maar sinds de zesde staatshervorming toe aan Vlaanderen, zoals de justitiehuizen, de opvolging van het elektronisch toezicht en de juridische eerstelijnsbijstand.

In het verleden creëerde Vlaanderen al met succes enkele eigen justitiebevoegdheden, en dat zonder voorafgaande grondwetswijziging of specifieke bevoegdheidsoverdracht.

Of de centralisering van de Vlaamse bevoegdheden inzake justitie en handhaving bij één minister ook betekent dat dit een zwaarwichtige post wordt, is nog maar de vraag. Zal de justitieminister alle justitie-gerelateerde aspecten van het Vlaamse beleid usurperen, of louter een coördinerende bijrol spelen tussen de verschillende vakministers? Welk budget wordt voor het Vlaamse justitiebeleid uitgetrokken, en wordt ook een Vlaamse administratie voor justitie uitgebouwd?

Kortom, zal Demir in staat zijn een overkoepelend justitiebeleid te ontwikkelen of blijft het een symbolische functie? Het is koffiedik kijken. Wel zeker is dat de bundeling van de bevoegdheden inzake justitie, handhaving en bestuursrechtspraak volgens de onderhandelaars moet leiden tot een snellere, meer kordate en consequente aanpak van delinquentie. ‘Vlaanderen is een deelstaat met rechten én plichten’, is de zelfverklaarde rode draad van het Vlaams regeerakkoord.

Vlaamse Raad van State

Belangrijker dan de vraag naar de interne reorganisatie van de Vlaamse regering is de vraag of de Vlaamse ministerpost voor Justitie een voorbode is van een onzichtbare staatshervorming. In het verleden creëerde Vlaanderen met succes enkele eigen justitiebevoegdheden, en dat zonder voorafgaande grondwetswijziging of specifieke bevoegdheidsoverdracht. Zo schiep Vlaanderen een rist administratieve rechtscolleges, zoals de Raad voor betwistingen inzake studievoortgangsbeslissingen, de Raad voor Vergunningsbetwistingen en het Milieuhandhavingscollege. Het argument was dat dat noodzakelijk was voor de uitoefening van eigen bevoegdheden (Onderwijs, Ruimtelijke Ordening, Leefmilieu).

Karel Reybrouck ©rv

Als we het regeerakkoord lezen, lijkt het wel alsof de nieuwe Vlaamse regering een versnelling hoger wil schakelen door een eengemaakte Vlaamse ‘bestuursraad’ op te richten, een beetje een Vlaamse Raad van State dus. De regering wil ook zo veel mogelijk betwistingen inzake het Vlaamse omgevingsrecht door de Vlaamse bestuursrechtspraak laten behandelen. Beroepen tegen ruimtelijke uitvoeringsplannen en complexe projecten (zoals Uplace of de infrastructuur ter bescherming van de kust tegen de klimaatverandering) worden het liefst niet meer overgelaten aan de federale Raad van State. Het regeerakkoord wil bovendien sleutelen aan de uitspraaktermijnen van diezelfde Raad van State.

Zorgverzekering

Het is dus duidelijk dat de regeringJambon I zich heeft voorgenomen haar justitiebevoegdheden op maximalistische wijze in te vullen en af te tasten waar de uiterste grens van die bevoegdheden ligt. Blijft het trouwens bij wat getouwtrek rond de bevoegdheden van de federale Raad van State, of maakt Demir ook werk van een ‘geensiaanse’ codificatiebeweging in de vorm van een Vlaamse Procedurecodex of een Vlaams GAS-decreet?

Laat het Grondwettelijk Hof ruimte voor een deelstatelijke justitie, zoals het dat in het verleden deed voor delen van het sociaal beleid, zoals de Vlaamse zorgverzekering?

Dé vraag voor de toekomst is hoeveel ruimte het Grondwettelijk Hof de Vlaamse decreetgever daarbij zal geven. Laat het ruimte voor een deelstatelijke justitie, zoals het dat in het verleden deed voor delen van het sociaal beleid, zoals de Vlaamse zorgverzekering? Ook die kwam er dankzij een creatieve interpretatie van de Vlaamse bevoegdheden, na een jarenlange juridische strijd met de Franstalige deelstaten.

Of steken de rechters aan het Koningsplein een stokje voor de Vlaamse ambities? Of hoe de aankomende benoemingen bij het Grondwettelijk Hof het Vlaamse justitiebeleid kunnen kraken of maken.

Lees verder

Tijd Connect