opinie

Symbolen in neutrale omgeving geven ongewenst krachtige signalen

Advocaat in Brussel en Honorary Fellow Faculty of Law and Criminology VUB

Een bestuur dat zijn ambtenaren toelaat tijdens de dienst door kentekens sterke signalen uit te sturen, legt de basis voor twijfel over zijn neutraliteit.

Virgil Abloh, een jonge ontwerper bij Louis Vuitton, creëerde een keffiyeh-sjaal met patronen uit de tijd van het Ottomaanse Rijk. Onmiddellijk kwam er zware kritiek: dat oude patroon is ook verwerkt in de zogenaamde Arafat-sjaal die het Palestijns verzet symboliseert. Het patroon symboliseert voor sommigen de strijd tegen onderdrukking, anderen associëren het met terrorisme. De wit-blauwe kleur die Abloh gebruikte, toevallig de kleuren van de Israëlische vlag, maakte de zaak blijkbaar nog erger.

Een patroon op een sjaal: voor de ene een uiting van creatief talent, voor anderen een controversieel kenteken. Symbolen doen blijkbaar iets met de rede en de emotie van mensen. Moeten we kentekens dan maar verbieden in het openbaar leven? Symbolen drukken meningen of overtuigingen uit die in een democratische samenleving in principe geuit mogen worden. De regel is dat kentekens getoond mogen worden. Maar als symbolen meningen van politieke, levensbeschouwelijke of religieuze aard uitdrukken, is het in sommige contexten aangewezen er voorzichtig mee om te gaan. In bepaalde contexten zijn de krachtige signalen die van symbolen uitgaan ongepast polemisch of verwarrend.

De essentie

  • De auteur
  • Véronique Pertry is advocate in Brussel en Honorary Fellow Faculty of Law and Criminology VUB.
  • De kwestie
  • Symbolen doen blijkbaar iets met de rede en de emotie van mensen. Moeten we kentekens dan maar verbieden in het openbaar leven?
  • Het voorstel
  • Een bestuur dat zijn ambtenaren toelaat tijdens de dienst sterke signalen uit te sturen met kentekens legt de basis voor twijfel over zijn neutraliteit.

Een context waar dat zeker geldt, zijn de overheidsbesturen. Overheidsbesturen in België moeten het grondwettelijk beginsel van de neutraliteit van de overheid eerbiedigen. Dat hangt nauw samen met het discriminatieverbod en het beginsel van de benuttigingsgelijkheid van de openbare dienst. Het Grondwettelijk Hof heeft dat bij herhaling bevestigd. Wat iemands achtergrond, overtuiging of religie ook is, iedereen heeft recht op een gelijke behandeling door elk overheidsbestuur.

Stoorzenders

Vanuit dat concept past het dat de overheid voor de uitoefening van haar functies een volstrekt neutrale omgeving opzet. Zo zijn in de loop van de 20ste eeuw, katholieke kruistekens uit overheidsgebouwen verdwenen. Het wringt fundamenteel dat ambtenaren als deel van dat neutrale overheidsbestuur bij de uitoefening van hun functies sterke signalen uitsturen naar burgers, ondergeschikten of meerderen over hun persoonlijke, politieke of levensbeschouwelijke overtuiging. Die signalen werken als stoorzenders op de boodschap van neutraliteit die een overheid altijd moet uitstralen.

Sterke signalen werken als stoorzenders op de boodschap van neutraliteit die een overheid altijd moet uitstralen. Het is noch nieuw noch vreemd dat besturen hun ambtenaren verbieden om dergelijke signalen via kentekens uit te sturen.

Het is noch nieuw noch vreemd dat besturen hun ambtenaren verbieden zulke signalen via kentekens uit te sturen. Een sterk neutraliteitsbeleid verbiedt het zichtbaar dragen van politieke, levensbeschouwelijke, filosofische of godsdienstige symbolen voor ambtenaren bij de uitoefening van hun functie. Zo'n verbod viseert niet één overtuiging, persoon of groep: ze is op iedereen en op elke overtuiging op gelijke wijze van toepassing. Waarbij het niet van belang is of de betrokken ambtenaar met het kenteken een signaal wil sturen wegens druk van derden, zijn overtuiging of godsdienst of zijn vrije keuze. De neutraliteit van het bestuur doet vanzelfsprekend geen afbreuk aan het feit dat de ambtenaar zijn eigen overtuiging mag hebben.

Een bestuur dat de neutraliteit zwak invult en zijn ambtenaren toelaat tijdens de uitvoering van hun functies symbolen te dragen, gaat ten onrechte voorbij aan de burger die in het contact met de overheid de te beschermen partij is. Het is begrijpelijk dat de burger, die wordt geconfronteerd met een ambtenaar die bij de uitoefening van zijn functie krachtige signalen uitstuurt over zijn persoonlijke overtuiging, zal twijfelen over de neutraliteit bij de behandeling van zijn vraag.

Algemene verboden

Het is redelijk dat de burger zal twijfelen over de mate waarin de ambtenaar zijn persoonlijke overtuiging naast zich kan neerleggen, net omdat het krachtig en permanent uitdragen van die overtuiging voor die ambtenaar zo essentieel blijkt. ‘Justice must not only be done; it must also be seen to be done’ is een bekend principe voor de rechterlijke macht. Een bestuur dat zijn ambtenaren toelaat tijdens de dienst met kentekens sterke signalen uit te sturen legt de basis voor twijfel over zijn neutraliteit.

Het is redelijk dat de burger zal twijfelen over de mate waarin de ambtenaar zijn persoonlijke overtuiging naast zich kan neerleggen, net omdat het krachtig en permanent uitdragen van die overtuiging voor die ambtenaar zo essentieel blijkt.

Als sommigen ‘discriminatie op grond van religie’ of ‘schending van de godsdienstvrijheid’ roepen omdat het dragen van hoofddoeken niet toegelaten is bij een openbaar bestuur, gaat het in werkelijkheid niet om een hoofddoekenverbod maar over algemene verboden van alle politieke, levensbeschouwelijke of religieuze kentekens. Juist omdat zulke symbolen krachtige signalen uitsturen, die niet compatibel zijn met de neutraliteit die openbare besturen moeten uitstralen. Over de islamitische hoofddoek oordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens dat die een sterk signaal is.

De Keffiyeh-sjaal bleek als symbool zo’n krachtig signaal uit te zenden dat een commentator de volgende uitspraak deed over Louis Vuitton: 'Ofwel zijn ze toondoof ofwel is dit een passief-agressief statement.' Die uitspraak past wellicht evengoed voor de ambtenaren die met politieke, filosofische of religieuze symbolen krachtige signalen willen uitzenden naar de anderen tijdens de uitvoering van hun functie. Vuitton haalde ondertussen de sjaal offline.

Véronique Pertry

Advocaat in Brussel en Honorary Fellow Faculty of Law and Criminology VUB

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud