opinie

Vertrek Zuma nieuwe kans voor Zuid-Afrika

Onder president Jacob Zuma spatte de droom van Zuid-Afrika als ‘regenboognatie’ en lichtbaken voor de wereld uit elkaar. Het land vertoont nu verdacht veel kenmerken van de archetypische Afrikaanse staat. Een zexit, Zuma’s mogelijke vertrek, is nodig om de erfenis van Nelson Mandela te herstellen.

Door Georgi Verbeeck, googleraar geschiedenis, verbonden aan de KU Leuven en de Universiteit Maastricht

Een kwarteeuw na de val van het apartheidsregime staat Zuid-Afrika op een kruispunt. Het getergde land staat op het punt Zuma, president sinds 2009, de laan uit te sturen. Te lang heeft het van corruptie en wanbeleid beschuldigde staatshoofd zich aan de macht vastgeklampt. Zo bont als zijn gewezen Zimbabwaanse ambtsgenoot Robert Mugabe heeft Zuma het nog niet gemaakt, maar de paleisrevolutie in het buurland van einde vorig jaar moet hem de ogen hebben geopend voor zijn beperkte houdbaarheidsdatum.

JZ, zoals de media hem noemen, staat voor het morele failliet van de eens zo trotse bevrijdingsbeweging ANC.

Zuma haalt het normale einde van zijn ambtstermijn, voorzien voor 2019, wellicht niet. Daartoe beschikt het ANC, dat sinds 1994 over een solide meerderheid in het nationale parlement beschikt, over een enorm machtsmiddel. In Zuid-Afrika kan de regerende partij verkozen gezagsdragers, onafhankelijk van het parlement, de wacht aanzeggen. Ongebruikelijk is dat trouwens niet, zoals in 2008 nog bleek toen president Thabo Mbeki door zijn eigen partijleiding aan de kant werd geschoven om hem te vervangen door interim-president Kgalema Motlanthe. Op dezelfde manier zal Zuma nu door partijleider en huidig vicepresident Cyril Ramaphosa opzij worden geschoven.

In Zuid-Afrika belichaamt Ramaphosa de hoop van velen die de vrije val willen stoppen waarin het land zich door het rampzalige beleid van Zuma bevindt. Toch is ook Ramaphosa geen onbeschreven blad. Vriend en vijand herkennen in hem een gewiekst politicus en onderhandelaar. Zo stond hij samen met Mandela, Mbeki en enkele hervormingsgezinde vertegenwoordigers van het oude regime aan de basis van de machtswisseling in 1994. Nadien verliet de voormalige vakbondsman al vlug de politiek voor een succesvolle carrière in de private sector. Maar hij werd door Zuma opgepikt om vicepresident te worden en vorig jaar werd hij nipt tot ANC-leider verkozen. Hij geldt als pragmaticus, maar het bloedbad bij Marikana, waar in 2012 34 stakende mijnwerkers werden gedood, blijft hem achtervolgen.

©rv

Om het einde van Zuma (de ‘zexit’) zullen weinigen een traan laten, behalve een schare omgekochte vrienden en profiteurs. Onder Zuma is de droom van de ‘regenboognatie’ uit elkaar gespat. Onder zijn beleid namen corruptie, cliëntelisme en wanbeleid hand over hand toe. JZ, zoals hij in de media genoemd wordt, staat voor het morele failliet van het ANC, de eens zo trotse bevrijdingsbeweging die Zuid-Afrika op vreedzame wijze op het pad van de niet-raciale democratie heeft gezet. Het land is onder Zuma in een moreel en economisch moeras beland waarvan vele Zuid-Afrikanen het slachtoffer zijn geworden. Daarnaast dreigt het land ook nog zijn rol in de wereld te verliezen.

Kolonialisme

Na decennia van kolonialisme, racisme en onderdrukking leek Zuid-Afrika op het einde van de vorige eeuw een lichtbaken voor de wereld. Mandela belichaamde de hoop een Rainbow Nation tot stand te brengen, zijn opvolger kondigde een African Renaissance aan. Het land was internationaal een gerespecteerde medespeler en bruggenbouwer, een bemiddelaar in conflicten en een rolmodel voor landen die met een pijnlijk verleden afrekenden.

Links en rechts vertrekken van andere uitgangspunten, maar hun analyse vertoont grote overeenkomsten. Beide kanten geloven dat het Zuid-Afrikaanse ‘exceptionalisme’ voorbij is.

Maar al heel vlug werden de eerste barsten zichtbaar: een endemische corruptie, het groeiende autoritarisme in de meerderheidspartij, een onhandig beleid om de hiv/aids-epidemie te bestrijden, een wankelend buitenlands beleid en het onvermogen om adequaat te reageren op de economische crisis in 2008.

Links en rechts vertrekken van andere uitgangspunten, maar hun analyse vertoont grote overeenkomsten. Beide kanten geloven dat het Zuid-Afrikaanse ‘exceptionalisme’ voorbij is. Ter linkerzijde wijst men op de erfenis van het kolonialisme die de staat overlevert aan een roofzuchtige elite en niet ten dienste stelt van de gemeenschap. Ter rechterzijde heeft men nooit veel vertrouwen gehad in de levensvatbaarheid van Afrikaanse staten. Vooral in die kringen leeft de overtuiging dat Zuid-Afrika goed op weg is om een ‘gewoon Afrikaans land’ te worden.

Decadente elite

Vanuit welk standpunt je ook naar de huidige situatie kijkt, bijna iedereen is het erover eens dat de crisis een aanpak vergt die verder reikt dan een kosmetische wijziging aan de top. De uitdagingen zijn enorm. Zuid-Afrika heeft (bijna) de stereotype kenmerken van een archetypische Afrikaanse staat gekregen: een decadente elite te midden van groeiende armoede, roofbouw op de staatsinstellingen en het falen om diensten en veiligheid te waarborgen.

Zuma’s etnische nationalisme en chauvinisme, ondanks de fraseologie over een inclusieve samenleving, hebben Mandela’s erfenis verregaand ondergraven

Onder Zuma hebben corruptie, belangenverstrengeling en vriendjespolitiek het weefsel van de staat diepgaand aangetast. Zuma’s etnische nationalisme en chauvinisme, ondanks de fraseologie over een inclusieve samenleving, hebben Mandela’s erfenis verregaand ondergraven. Niet te vergeten is dat de huidige president in 2008 aan de macht is gekomen op een golf van populisme, dat niet de onderklasse ten goede kwam maar waarvan enkel een groeiende kleptocratie kon profiteren.

Zuid-Afrika heeft nu op de eerste plaats nood aan een hersteld moreel leiderschap. Het land heeft een duidelijke agenda nodig die een antwoord biedt op de grote politieke, sociale en economische uitdagingen. ‘The worst, like the best, never happens in South Africa’, zijn de gevleugelde woorden van de Zuid-Afrikaanse staatsman Jan Smuts.

Het land heeft zeker nog veel troeven. Een onafhankelijke rechtspraak, kritische media en een goed geïnformeerde publieke opinie zijn maar enkele voorbeelden. Voorlopig is er nog geen reden tot wanhoop. Maar na de puinhoop van tien jaar Zuma-bewind is het goed dat het land, en het ANC, echt een nieuwe richting inslaan.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Partner content