opinie

Wetten zijn er ook voor de overheid

Advocaat bij Cottyn Lawyers in Aalst

Dat een staat burgers kan straffen en zijn eigen regels naast zich neerlegt, valt niet goed te praten. Dat doet de overheid en de bevolking uit elkaar groeien, en creëert spanningen.

De uitvoerende macht trekt het laken naar zich toe. Komt dat door de coronacrisis? Of vergroot de crisis het probleem uit? Onlangs klaagde Isabel Albers aan dat de overheid onze privacy op de helling zet. In de bestrijding van de pandemie, maar ook door verregaande inzage in het register met bankrekeningen.

In tal van domeinen wordt ook de indruk gewekt dat de overheid de wetten maakt, maar die niet moet naleven. Niet alleen de feestjes van Boris Johnson doen daaraan denken. Ook bij ons lapten politici bijwijlen de regels aan hun laars.

Je zou verwachten dat bewijs dat de overheid illegaal bekwam niet kan gebruikt worden. Helaas.

Een ernstig voorbeeld uit de coronacrisis waren de manifest onwettige huiszoekingen waarvan beweerd werd dat het om een heterdaadsituatie ging. Daarover werd al geschreven dat die huiszoekingen illegaal zijn. Je zou verwachten dat bewijs dat de overheid bekwam door het schenden van de wet niet kan worden gebruikt. De overheid moet haar eigen regels naleven, toch?

Helaas. Illegaal bewijs mag gebruikt worden sinds de Antigoonleer, die verankerd is in het Wetboek van strafvordering. Die leer stelt grosso modo dat bewijs alleen moet geweerd worden als de betrouwbaarheid ervan werd aangetast of als het gebruik daarvan het eerlijke proces onmogelijk maakt.

De essentie

  • De auteur: Jan De Groote is advocaat bij Cottyn Lawyers in Aalst.
  • De kwestie: Mensen worden gestraft als ze wetten overtreden, maar de overheid legt haar eigen regels vlotjes naast zich neer. Dat valt niet goed te praten.
  • De conclusie: De uitwassen in deze crisis zijn een symptoom van een groter probleem. De overheid en bevolking verwijderen zich meer en meer van elkaar. Dat brengt spanningen mee die uit de hand kunnen lopen, en dus moet dat probleem aangepakt worden.

Huisvuil

We geven nog een voorbeeld: op 22 april 2021 vernietigde het Grondwettelijk Hof de dataretentiewetgeving, nadat het Europese Hof van Justitie ook al had gezegd dat die illegaal was. Het klonk dat de overheid de telecomsector niet mag verplichten om preventief data bij te houden, 'just in case'. Die illegaal verzamelde data die de overheid bij een strafonderzoek gebruikt, mag in principe niet worden gebruikt. Het wordt langs de voordeur bij het grof huisvuil gezet.

Maar wetten zijn er blijkbaar alleen voor u en mij, en niet voor de overheid. Zowel het Hof van Justitie, het Grondwettelijk Hof en op 11 januari 2022 ook het Hof van Cassatie bracht dat huisvuil gewoon weer naar binnen langs de achterdeur.

Antigoon

Op die data wordt eenvoudigweg de Antigoonleer toegepast. Het hof van beroep van Brussel oordeelde dat de partijen de verzamelde data kunnen tegenspreken en becommentariëren tijdens het proces. Het hof van beroep stelde ook ‘dat het feit dat de bewijsmiddelen zijn verzameld met inbreuk op het privéleven van de beklaagden de uitoefening van het recht van verdediging geenszins in de weg heeft gestaan’.

In ons strafproces tast de verdediging altijd wat in het duister. De bewijzen die worden verzameld, worden door de overheid verzameld. Daarin heeft de verdediging, zeker bij een onderzoek door het parket, weinig inzage of inspraak. De verdediging is tijdens het onderzoek de zwakkere partij. De overheid kan daarbij de wet overtreden zonder dat daar noodzakelijk gevolgen aan verbonden zijn. Als de verdediging de mogelijkheid krijgt om (achteraf) haar verhaal te doen, kan het zwart bewijs gewoon witgewassen worden.

Huiszoekingen

Hetzelfde geldt voor de illegale huiszoekingen in coronatijden: als agenten illegaal woningen binnenkomen, zijn daar in principe geen gevolgen aan verbonden. Waarom zouden ze het dan laten? In de wandelgangen van het Antwerpse justitiepaleis, de geboorteplaats van Antigoon, zei een gerespecteerd confrater mij recent dat de wetten in het strafproces  gewoon richtlijnen geworden zijn. ‘Het steekt niet zo nauw’. Voor de overheid, welteverstaan.

De motivering voor de bewijswitwas van de Antigoonleer is ergens begrijpelijk. Zo voorkomen we dat het bewijs altijd met het vuile badwater wordt weggegooid. In sommige gevallen kan dat soelaas bieden. Voor individuele zaken lijkt zoiets dus (soms) te rechtvaardigen. Voor het vertrouwen in de overheid op langere termijn is het echter schadelijk.

Is het te rechtvaardigen dat mensen gestraft worden als ze de wetten overtreden, terwijl de overheid vlotjes haar eigen regels kan negeren? Het is een beetje als een ouder die een kind straft omdat het rookt, maar zelf dagelijks een pakje Marlboro opsteekt.

De uitwassen die we tijdens deze crisis zien, zijn maar een symptoom van een groter probleem: een institutionele crisis.

Kan het dan verwonderen dat de uitvoerende macht stoutmoediger wordt en bijvoorbeeld negatieve adviezen van de Gegevensbeschermingautoriteit naast zich neerlegt, zoals Isabel Albers schreef? Is het dan verwonderlijk dat voormalig staatssecretaris Theo Francken (N-VA) een rechterlijke uitspraak naast zich neer wilde leggen? Of dat minister Vincent Van Quickenborne (Open VLD) de (illegale) dataretentieregeling een tweede leven inblaast?

De uitwassen die we tijdens deze crisis zien, zijn maar een symptoom van een groter probleem: een institutionele crisis waarbij de overheid en de res publica  (en dus het volk) zich meer en meer van elkaar verwijderen. Dat brengt spanningen met zich mee die uit de hand kunnen lopen, zoals met de gele hesjes in Frankrijk. Er is werk aan de winkel.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud