opinie

Wie is de rechter als de data uitbesteed zijn?

Raadsheer hof van beroep Gent

Het systeem van checks-and-balances dat de machten in de samenleving in evenwicht moest houden, gaf het monopolie op het bedrijven van recht aan rechters. Maar door de digitalisering komt dat op de helling te staan.

Rik Van Cauwelaert wijst er in zijn column van 29 juni op dat een cumulatie van vaak tegenstrijdige wetgevende instrumenten en een grote toename van nieuwe grondrechten een beleid van de rechter onvermijdelijk maken. Hij verwijst daarbij onder meer naar de heruitgave van het onvolprezen werk ‘Het beleid van de rechter’ van professor Walter Van Gerven.

  • De auteur
    Geneviève Vanderstichele is raadsheer in het hof van beroep in Gent. In 2023 behaalde ze een doctoraat aan de universiteit van Oxford met een thesis over de evoluerende rol van de rechter in een digitale samenleving.
  • De kwestie
    Door de digitalisering zijn rechters afhankelijk van derden voor data die ze nodig hebben bij het spreken van recht.
  • De conclusie
    Dat ondermijnt de rechtsstaat. Daarom moet de digitale architectuur van rechtspraak aangepast worden.
Advertentie
Advertentie

Die argumenteerde dat elke jurist, en dus ook de rechter, een keuze maakt tussen alternatieve waarden als die het recht bedrijft. Het is niet de bedoeling dat de rechter de eigen waardenvoorstellingen en -prioriteiten als maatstaf neemt, maar dat hij de waarden van de samenleving hanteert. Om te weten of er eensgezindheid is in de samenleving, of toch minstens een meerderheid voor een bepaalde waardenprioriteit, wees de auteur er ruim vijftig jaar geleden al op dat het gebruikelijk en ook wenselijk is een vraag van kwalitatieve aard zo veel mogelijk te kwantificeren. Dat is niet zonder belang voor de digitalisering van de rechtspraak.

Het boek hield uiteraard nog geen rekening met de digitale evolutie van de voorbije dertig jaar. Ten gevolge daarvan bestaat het monopolie van de togadragers in de rechtspraak niet langer. Voortaan wordt recht gesproken door rechters, lekenrechters, advocaten en griffiers samen met (al dan niet generatieve) digitale systemen en hun uitkomsten. Bovendien delen juristen hun juridische activiteiten met hard- en softwaredesigners en -ontwikkelaars. Want om recht, rechtspraak en waarden te modelleren en te kwantificeren moeten juridische interpretaties gemaakt worden. Bijgevolg interpreteren voortaan zowel juristen als informatici die geen lid zijn van de rechterlijke macht het recht, ook als de artificiële intelligentie (AI) gevolgen heeft voor de concrete betwisting die voor de rechtbank komt.

Dat laatste is een delegatie van een bevoegdheid die de grondwetgever aan de (menselijke) rechterlijke macht heeft toegewezen. Het monopolie van de togadragers was een onderdeel van een systeem van checks-and-balances dat de machten in de samenleving in evenwicht moest houden. Door de digitalisering moet dat systeem herijkt worden.

Over die herijking wordt in België weinig publiek nagedacht. In een poging de samenleving bij te benen is de voorbije tien jaar nochtans wel heel wat ondernomen. Tussen december 2016 en mei 2024 zijn minstens zes wetten uitgevaardigd die de (meta)data van de rechtspraak en delen van de gerechtelijke procedure overdragen ofwel aan privéondernemingen, ofwel aan de uitvoerende macht. Het gaat onder meer om de data en delen van de procedure die verband houden met alle insolventiedossiers van ondernemingen en privépersonen en om de databank met alle rechterlijke uitspraken. Voor die laatste is een beheerscomité in het leven geroepen met onder meer rechters, advocaten, journalisten en uitgevers. Een vertegenwoordiger van bijvoorbeeld een armoedevereniging is er dan weer niet bij.

Advertentie

Geen besparing

Een besparing vormt dat niet, integendeel. De overheid betaalt de firma’s om de data en een deel van de procedure te organiseren en te beheren, terwijl de griffies parallel verder blijven bestaan. Die ondernemingen verkopen de ontvangen data ook door aan bedrijven die statistische bewerkingen uitvoeren. Om de uitkomsten daarvan te kennen, moet de overheid – inclusief de rechterlijke macht – licenties betalen.

Subsidies vanuit de rechtspraak hoeven niet per se een probleem te zijn, ware het niet dat dit systeem de rechterlijke macht vitaal raakt in de kern van haar activiteit. Om op een kwalitatieve en onafhankelijke manier recht te spreken is correcte informatie cruciaal. Door de overdracht van data en procedures naar de uitvoerende macht en de privésector kunnen rechters niet beschikken over de eigen en essentiële juridische informatie, tenzij betaald wordt. Rechters worden zo gedwongen op het eigen 20ste-eeuwse eiland te blijven en een eigen - en dus beperkte - bibliotheek aan te leggen.

Niemand zou overwegen fiscale data toe te vertrouwen aan fiscale adviseurs en accountants, waarvan de federale overheidsdienst Financiën vervolgens afhankelijk zou worden. Waarom wordt dat dan wel zo georganiseerd voor de rechtspraak?

Om dezelfde reden is de ontwikkeling van AI door de rechterlijke macht uitgesloten, tenzij alsnog interne databanken aangelegd worden, wat opnieuw kost.

Bovenal is de rechterlijke macht door deze wetten rechtstreeks afhankelijk gemaakt van de uitvoerende macht of van enkele ondernemingen. Dat ondermijnt de rechtsstaat. De rechter kan alleen kijken door de bril van de ondernemingen en de overheid die de juridische informatie geïnterpreteerd hebben bij de organisatie en de modellering. Ten slotte kunnen griffiers en rechters veel moeilijker waken over het deel van de procedure dat met de data is overgedragen.

Niemand zou overwegen fiscale data van burgers en ondernemingen toe te vertrouwen aan fiscale adviseurs en accountants, waarvan de federale overheidsdienst Financiën vervolgens afhankelijk zou worden. Waarom wordt dat dan wel zo georganiseerd voor de rechtspraak?

Als de samenleving rechters wenst die in staat zijn een beleid te voeren dat aangepast is aan de noden en waarden van de 21ste eeuw en dat een rechtsstaat waardig is, dan moet de (grond)wetgever de digitale architectuur van de rechtspraak aanpassen. Ook zijn goede investeringen in die digitale architectuur en in de opleiding van rechters cruciaal.

Gesponsorde inhoud
Tijd Connect
Tijd Connect biedt organisaties toegang tot het netwerk van De Tijd. De partners zijn verantwoordelijk voor de inhoud.
Partnercontent
Partner Content biedt organisaties toegang tot het netwerk van De Tijd. De partners zijn verantwoordelijk voor de inhoud.