opinie

Wie prijzen te vroeg verhoogt, krijgt sigaar uit eigen doos

Hoogleraar economie UGent

Bedrijven hoeden zich beter voor overdreven of vroegtijdige prijsverhogingen, gebaseerd op overtrokken verwachtingen van kostenstijgingen. Hogere winstmarges leiden immers ook tot inflatie, waardoor ze zich in de eigen voet schieten.

Een grote golf van loonindexeringen komt begin volgend jaar aangerold. Ondanks de dalende energieprijzen zal dat de Belgische inflatie tijdelijk weer aanzwengelen door tweederonde-effecten en een aanwakkerende loon-prijsspiraal. Maar als een belangrijk deel van de indexaties nog moet gebeuren, waarom hebben we dan nu al een sterke loon-prijsspiraal en een hogere inflatie dan het Europese gemiddelde?

Het gedrag van veel bedrijven leidt tot inflatie die ontstaat vanuit de verwachting van inflatie, zelfs als de energiekosten niet gestegen zouden zijn.

Uit academisch en overheidsonderzoek blijkt dat een deel van de verklaring ligt in de bijzondere manier waarop hogere gas- en elektriciteitsprijzen worden meegenomen in de berekening van de gezondheidsindex, die uiteindelijk de indexatie van de meeste lonen bepaalt. Dat argument kwam ook aan bod in het rapport van het expertencomité voor koopkracht en concurrentiekracht. Het comité stelde ook een aanpassing van de indexatie voor om dat probleem op te lossen, voorlopig zonder gehoor. 

De essentie

  • De auteur
  • Koen Schoors is hoogleraar economie aan de UGent en lid van de expertengroep koopkracht en concurrentievermogen.
  • De kwestie
  • Veel bedrijven hebben tijdens deze energieprijzencrisis hun marktmacht gebruikt om te anticiperen op verwachte kostenstijgingen van energie, grondstoffen en lonen en hebben al prijsverhogingen doorgeduwd voor dat echt nodig was.
  • Het voorstel
  • Bedrijven moeten zich hoeden voor overdreven of vroegtijdige prijsverhogingen die zijn gebaseerd op overtrokken verwachtingen van kostenstijgingen. Hogere winstmarges leiden immers ook tot inflatie, waardoor die bedrijven zich in de eigen voet schieten.

Voor de berekening van de gezondheidsindex worden de prijzen van nieuwe contracten gebruikt, alsof iedereen die gas of elektriciteit consumeert ook onmiddellijk die hogere prijzen betaalt. Dat klopt natuurlijk niet. De meesten van ons hadden of hebben nog altijd een vast contract dat pas later, in de loop van dit jaar of in een van de volgende jaren, werd of wordt vervangen door een nieuw variabel contract. We voelen de prijsstijging dus niet meteen, maar pas later.

Daardoor wordt de huidige inflatie behoorlijk overschat. Op lange termijn geeft dat niet zo heel erg veel verschil. We overschatten de huidige inflatie, maar op het moment dat de energieprijzen stabiliseren of dalen, onderschatten we de toekomstige inflatie. Maar door de initiële overschatting van de inflatie krijgen we een initiële achteruitgang van de concurrentiekracht ten opzichte van de buurlanden. Door de latere onderschatting wordt dat wel voor een deel automatisch weggewerkt over de tijd.

Onderbelicht

Een andere reden voor de relatief hoge Belgische inflatie is echter subtieler, bleef onderbelicht en is wel aan te pakken. In België ligt de concurrentie gemiddeld vrij laag, wat onze bedrijven in staat stelt mooie prijsmarges te verdienen. Veel bedrijven hebben tijdens deze energieprijzencrisis hun marktmacht gebruikt om te anticiperen op verwachte kostenstijgingen van energie, grondstoffen en lonen en hebben al prijsverhogingen doorgeduwd voor dat echt nodig was. Gewoon voor de zekerheid.

Maar die hogere prijzen en winstmarges moeten worden betaald door de klanten en worden zo door de waardeketen naar onder en naar boven geduwd. Uiteindelijk belanden de prijsverhogingen bij leveranciers en klanten met de minste marktmacht. Een groot deel van die hogere winstmarges wordt uiteindelijk verhaald op de eindconsument, die meer moet betalen voor een product of dienst. Dat gedrag leidt tot inflatie die puur ontstaat vanuit de verwachting van inflatie, zelfs als de energiekosten niet gestegen zouden zijn.

Individueel rationele en gewenste prijsverhogingen door bedrijven met marktmacht leiden dus collectief tot ongewenst hoge inflatie en uiteindelijk loonsverhogingen die alle bedrijven moeten betalen, ook bedrijven die hun prijzen niet of minder hebben verhoogd. Dat is een klassiek economisch coördinatieprobleem, waarbij een keuze wordt gemaakt die voor iedereen suboptimaal is. Bedrijven met marktmacht houden uiteindelijk niet zo veel over van de prijsverhoging, omdat de lonen verhogen. En bedrijven zonder marktmacht en de klanten zijn de pineut.

De anticiperende prijsverhogingen zijn zoals sneller rijden en agressiever van baanvak veranderen om de file te vermijden die je door dat gedrag zelf veroorzaakt.

Onheilsprofetie

Het heeft iets van een zichzelf vervullende onheilsprofetie. Als bedrijven maar hard genoeg inflatie verwachten en ook genoeg marktmacht hebben om naar die verwachting te handelen en hun prijzen te verhogen, krijgen we inderdaad ongewenste inflatie en dito loonsverhogingen, zelfs als die verwachting wat overdreven was. Achteraf kunnen ze zichzelf dan op de borst kloppen hoe verstandig het was om de prijzen vooraf al te verhogen, want anders zouden ze pas echt in de problemen zitten.

Op die manier zijn anticiperende prijsverhogingen door bedrijven met marktmacht een beetje een sigaar uit eigen doos. Het is zoals sneller rijden en agressiever van baanvak veranderen om de file te vermijden die je door dat gedrag zelf veroorzaakt. Uiteindelijk zijn de agressiefste chauffeurs misschien iets sneller ter plaatse dan de anderen, maar toch later dan als iedereen trager en rustiger had gereden en de file was vermeden. De rustige chauffeurs hebben uiteindelijk niet veel aan hun terughoudendheid.

Het is daarom goed dat bedrijven zich hoeden voor overdreven of vroegtijdige prijsverhogingen, gebaseerd op overtrokken verwachtingen. Zulke acties creëren inflatie, ook als er geen energieprijsstijgingen zouden zijn. Hogere winstmarges leiden ook tot inflatie. Laten we deze crisis niet misbruiken om de prijzen meer te verhogen dan nodig, gewoon omdat het kan, want dan schieten we ons in de eigen voet.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud