opinie

Zegevierende populisten bedreigen de financiële markten.

Andy Langenkamp

De toenemende macht van de populisten in de politiek verhoogt de afkeer van risico op de markten.

Andy Langenkamp senior politieke analist bij ERC Research

©rv

Naast de bekende factoren die de onzekerheid op de financiële markten voeden, komt er nu veel politiek vuurwerk bij. In Oostenrijk kan later deze maand een rechts-populist president worden, de Britten stemmen volgende maand over een vertrek uit de EU, de Spanjaarden gaan voor de tweede keer in een half jaar naar de stembus, de Amerikanen kiezen in november een nieuwe president en parlement en in maart hoopt Geert Wilders van zijn PVV niet alleen de grootste Nederlandse partij in de peilingen te maken, maar ook de grootste in de Tweede Kamer. Winst voor Wilders kan het opstapje zijn naar een zege voor Marine Le Pen bij de Franse presidentsverkiezingen in mei 2017. Kortom, de komende twaalf maanden kan de westerse politiek een populistische ruk naar de politieke flanken maken, waarbij nationalisme, protectionisme, isolationisme en genereuze steun voor de sociale zekerheid centraal staan.

Als de markten opnieuw in een kramp schieten, is dat des te zorgwekkender, omdat veilige beleggingen steeds moeilijker te vinden zijn door de overweldigende vraag van investeerders en beleggers, het massale opkoopbeleid van de centrale banken en de strengere regulering die financiële instellingen gebiedt meer veilige beleggingen aan te houden. Bovendien is de westerse economische groei weinig indrukwekkend.

Een stagnerende groei wordt steeds problematischer als de beroepsbevolking een almaar kleiner deel uitmaakt van de totale bevolking, terwijl de schulden zich opstapelen zonder dat met die nieuwe schulden veel productiviteitsverhogende investeringen gebeuren. Bovendien hebben de lagere klassen - maar ook de middenklasse - het gevoel dat ze niet hebben geprofiteerd van het voorzichtige economische herstel.

Terugslag

Grote democratische markteconomieën en toppers in de concurrentieranglijstjes - de VS, het Verenigd Koninkrijk en Finland - voelen ook de terugslag van de globaliseringsexplosie. In de VS dreigt de onvervalste volksmenner Donald Trump aan de macht te komen. De Britten kunnen binnenkort uit de EU stappen. En Finland zit in een recessie terwijl de rechts-populisten zeer succesvol zijn.

Veel politici leggen de nadruk op eng gedefinieerd eigenbelang, patriottisme, nationalisme... Trump zei al in 1990: ‘I think our country needs more ego, because it is being ripped off so badly by our so-called allies.’ Een kwart eeuw later voegt hij daaraan subtiel toe: ‘We can’t continue to allow China to rape our country.’ Trump is zeker niet de enige. De huisfilosoof van de succesvolle Duitse oppositiepartij Alternative für Deutschland vindt dat zijn land kampt met een tekort aan trots, zelfrespect en zelfvertrouwen. In andere westerse democratieën komen politieke leiders met variaties op hetzelfde thema met als bonus een weinig verholen bewondering voor autoritaire leiders als de Russische president Vladimir Poetin.

Plato

De pionier van de politieke blog, Andrew Sullivan, legt de vinger op de wonde met behulp van de Griekse filosofen Plato en Socrates. Tirannie en dictatuur komen voort uit democratie. Democratie zou op den duur inherent instabiel zijn. Vrijheid en gelijkheid (om te doen en te laten wat je wilt) zouden zodanige vormen aannemen dat de verschillen weer groter worden, de mensen elkaar niet meer begrijpen, de ongelijkheid toeneemt en democratie uiteindelijk in haar herfst belandt. De ongelijkheid wordt onhoudbaar en de elites komen onder vuur te liggen. Als de breukvlakken steeds zichtbaarder worden, grijpt de demagoog, de tiran in wording, zijn kans om te bepleiten dat hij de verlamming van de democratie kan doorbreken.

Een massabeweging die een demagoog als Trump of Le Pen aan de macht brengt, kan nu aan momentum winnen. Dergelijke bewegingen ontstaan uit collectieve frustratie. Meestal niet als de ellende op het hoogtepunt is, maar als het dal voorbij is, maar de weg naar omhoog nog veel te steil. Dus niet in 2008-2009, maar bijvoorbeeld in 2016 als mensen de indruk hebben dat echt herstel waarvan iedereen profiteert maar geen realiteit wordt.

Daarom kan Trump de reële hoop koesteren dat hij het Witte Huis mag bewonen. Trump demoniseert buitenlanders, wakkert de angst voor minderheden aan, vindt marteling acceptabel en plaatst geweld bijna op een voetstuk. Politieke kopstukken in Europa gingen Trump voor: Marine Le Pen, Victor Orbán en Geert Wilders.

Zwakte

Een van de grootste problemen is dat compromissen door veel kiezers als een teken van zwakte worden beschouwd. Compromisloos als sterke eigenschap is het adagium. Als ‘mainstream’ politici uit electorale overwegingen geen compromissen kunnen of willen sluiten, gaan buitenstaanders er op brute en gevaarlijke wijze vandoor met de prijs.

De democratie heeft aan legitimiteit en autoriteit verloren door de economische crisis en haar nasleep: corruptie, schandalen en excessieve ongelijkheid.

De democratie heeft sowieso aan legitimiteit en autoriteit verloren door de economische crisis en haar nasleep - corruptie, schandalen en excessieve ongelijkheid - die door de mediarevolutie aan niemands aandacht ontsnappen. Onvrede en frustratie zijn hoog opgelopen. Dat komt ook tot uiting in de roep om meer directe democratie en in de toenemende grootschalige straatprotesten.

We hebben gelukkig nog geen Trump in het Witte Huis of een Le Pen in het Élysée. Markten weten ook niet of die politici, als ze de macht grijpen, flink water bij de populistische wijn doen. Maar als ze maar de helft van hun verkiezingsbeloftes nakomen, krijgen de westerse economieën en financiële markten het zwaar te verduren. Die knagende onzekerheid is de ideale voedingsbodem voor een nieuwe risicoaverse periode op de financiële markten.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Partner content