opinie

De democratie is robuust, maar dat wordt het autoritarisme ook

Al met al houdt de democratie stand in landen waar ze diep verankerd is. Maar nieuwe technologie kan beletten dat ze zich verspreidt naar andere landen. Voor veel landen wordt de mogelijkheid van autoritarisme realistischer.

Dertig jaar geleden bracht een gedurfd volksprotest op het centrale plein van Peking de Chinese autocraten in nauwe schoentjes, en toen de Sovjet-Unie implodeerde werd de grootste criticaster van de leidende partij president van Rusland en een leidende politieke figuur. Amerika zat in de lift en had geen serieuze rivalen. In Europa verwelkomde het westen het oosten. Er leek toen in de meest ontwikkelde landen ter wereld nog weinig overgebleven om over te ruziën. Het einde van een eeuw van conflicten leek de overwinning van de democratie veilig te stellen.

De geschiedenis had echter andere plannen. De meeste liberale democratieën zijn nu weer zwaar gepolariseerd. Kiezers in de VS, het VK, Frankrijk, Italië, Mexico, Pakistan en Brazilië hebben gevestigde politici gewipt in de hoop op radicale verandering. Zaken waar ze het over eens zijn lijken politieke partijen niet meer te hebben. Volgens de ngo Freedom House, die het respect voor de democratische waarden wereldwijd bewaakt, is het vertrouwen van de bevolking in politiek bestuur naar recordlaagtes gezakt.

Veel over heden en burgers in de wereld zien in China een bron van veiligheid, stabiliteit en opportuniteiten.

Het Amerika van Donald Trump is bitter verdeeld. De Europese droom van ‘ever-closer union’ wordt van binnenuit zwaar op de proef gesteld, vooral door Italië, Polen en Hongarije. En in China heeft president Xi Jinping zijn macht onwrikbaar gevestigd en zijn land op een spoor gezet naar een autoritair, staatskapitalistisch economisch model. Veel overheden en burgers zien in China een bron van veiligheid, stabiliteit en opportuniteiten terwijl Europa en Amerika staan voor wanbeheer en publieke walging jegens de politiek.

Hoeveel terrein heeft de democratie de voorbije jaren prijsgegeven? Politieke instellingen in Europa, de VS en andere ontwikkelde democratieën zijn buitengewoon robuust. Hun controle op de macht helpt maatschappijen schokken te weerstaan. In de VS bieden de parlementaire oppositie, justitie, media en het overheidsapparaat allemaal weerstand tegen Trumps niet-aflatende streven om steeds zijn zin te krijgen. Bij de Britten heeft het parlement brexitplannen afgeweerd die zijn leden niet willen. In West-Europa is geen enkele verkozen leider er zeker van dat zijn regering voor eeuwig is. Zelfs in jongere democratieën als Turkije, Polen en Hongarije kunnen overheidsapparaat, justitie, journalisten, oppositiepartijen en kwade kiezers nog altijd verkozen populisten ter verantwoording roepen.

Griekenland

De recente geschiedenis van Griekenland toont die robuustheid van de democratie. Het land heeft een economische depressie doorgemaakt die zelfs harder toesloeg en langer duurde dan de Grote Depressie van de jaren 30 in de VS. Syriza, een relatief nieuwe extreemlinkse partij, kwam er aan de macht. Maar Syriza heeft de belofte om samen te werken met de Europese instellingen en het Internationaal Monetair Fonds gestand gedaan om het vertrouwen in de toekomst van het land te herstellen.

Dat is echter niet het hele verhaal. Want ook al houdt de democratie stand in landen waar ze diep verankerd is, nieuwe technologie, vooral voor communicatie en het oogsten van persoonsgegevens, kan beletten dat democratie zich verspreidt naar andere landen. Met de val van regeringen in de eerste dagen van de Arabische Lente dachten velen dat de nauwelijks te controleren sociale media het autocraten onmogelijk zouden maken aan de macht te blijven. Maar overheden hebben manieren gevonden om zichzelf te beschermen met nieuwe technologie.

De Syrische burgeroorlog is een goed voorbeeld. In het begin van het conflict bezorgde Rusland president Bashar al-Assad enkele honderden data-ingenieurs en analisten. Die hielpen het Syrische leger om teksten en socialemedia-accounts van Syrische burgers te doorploegen, zodat al wie kritiek had kon worden gearresteerd. Dit goedkope project hielp het Syrische regime om tegenstanders uiterst efficiënt af te snijden van mogelijke bondgenoten.

Nieuwe technologie kan beletten dat democratie zich verspreidt naar andere landen.

In China heerst in heel wat gebieden ongenoegen. Een van de belangrijkste regio’s is Xinjiang, in het noordwesten. Sinds jaar en dag bevolkt door de Oeigoeren, een zwaar gediscrimineerde islamitische minderheidsgroep die gedwongen wordt tot etnische assimilatie. Gewelddadige onrust in de regio bracht de Chinese overheid er ooit toe om het internet daar af te sluiten.

Vandaag gebruiken Chinese functionarissen gezichtsherkenning en big data om potentiële ‘amokmakers’ te identificeren en het risico op betogingen te verminderen. Die surveillancetechnieken die China en Rusland gebruiken, worden snel beschikbaar op grotere schaal.

Zoals de technologie evolueert ook de democratie. Niemand kan met zekerheid zeggen dat een autocraat levenslang aan de macht zal blijven. Maar voor heel wat overheden in de wereld wordt de mogelijkheid van autoritarisme realistischer.

Lees verder

Tijd Connect