opinie

Het broze bal der supermachten

Andy Langenkamp

Aggravation, humiliation, obligation to our nation Ball of confusion. Oh yeah, that’s what the world is today. ‘Ball Of Confusion’, The Temptations, (1970)

Een halve eeuw na datum is deze soulklassieker in vele opzichten nog brandend actueel. Verschuivende geopolitieke panelen en een dreigende handelsoorlog zaaien verwarring en onzekerheid.

In de Verenigde Staten schuift president Donald Trump de ene na de andere minister en adviseur aan de kant en winnen de haviken aan kracht. In Europa is niet duidelijk hoe de Britten en de Europese Unie hun scheiding invullen en dreigt een populistische regering in Italië. Ondertussen groeit de kloof tussen West- en Oost-Europa en blijft de EU haar eigen ruiten ingooien, zoals nu weer met Selmayrgate. Van buiten komen grijze wolken aandrijven in de vorm van een hernieuw-de confrontatie met Rusland en een handelsoorlogsdreiging.

©rv

Na de val van de Muur was het zo mooi: de liberale, kapitalistische democratie zou de wereld veroveren. Van die zekerheid blijft weinig over. Sommigen vrezen dat we de omgekeerde kant opgaan of in elk geval dat de twee kampen - de westerse democratie versus de niet-westerse autoritaire of semi-autoritaire regimes - naar elkaar toe bewegen. Het laatste kamp omarmt deels de westerse marktideologie en cultuur. Andersom duiken in het Westen illiberale, autoritaire trekjes op.

Globalisering, ongelijkheid, hoge schulden, vergrijzing, corruptie en het succes van autoritaire landen hebben bijgedragen aan de crisis van de liberale democratie. Doorgeslagen marktdenken heeft veel kiezers vervreemd van de politiek. In de jaren negentig hadden westerse sociaaldemocraten tot op grote hoogte hun doelen bereikt met een ruim opgetuigde verzorgingsstaat.

De tegenbeweging, waarbij het marktdenken weer veel prominenter was, verbaasde niet. De pendule sloeg uiteindelijk hier ook door. Mede door sociaaldemocraten die te veel meebogen in privatiseringen en marktwerking. De les van de voormalige West-Duitse bondskanselier Willy Brandt was niet voldoende in de oren geknoopt: ‘Het heeft geen zin een meerderheid voor de sociaaldemocratie te behalen, als de prijs daarvoor is dat je geen sociaal-democraat meer kan zijn.’

De crisis van 2008 bevestigde dat grondige aanpassingen nodig waren in het politiek-economische bestel, maar het Westen zoekt nu nog altijd ijverig naar een balans tussen sociaaldemocratie en liberaal denken. Die zoektocht geeft populistische partijen ruimte.

In Europa en de VS mag het onzekerheid troef zijn, twee autoritaire leiders van nu - Vladimir Poetin en Xi Jinping - zitten stevig in het zadel. Xi verovert niet alleen China, maar is ook assertiever buiten de landsgrenzen. Het inmiddels bekende Belt and Road Initiative (voordien One Belt, One Road) wordt een wereldomspannend initiatief van infrastructurele projecten van Azië tot Latijns-Amerika en van Europa tot Afrika. Dat project wordt bovendien ondersteund door financiële initiatieven die een alternatief vormen voor het westerse systeem, gebouwd op het Internationaal Monetair Fonds (IMF) en de Wereldbank.

Het blijft niet bij economische assertiviteit. De Chinese defensie-uitgaven stijgen snel. Met het toe-eigenen en militariseren van onbewoonde eilandjes zijn de woorden van de voormalige leider Deng Xiaoping uiterst interessant: ‘Als China ooit de mondiale hegemonie opeist, moeten de volkeren van de wereld China ontmaskeren, tegenwerken en zelfs bevechten. Op dat punt kan de internationale gemeenschap toezicht op ons uitoefenen.’

Xi opteert wellicht liever voor het onderstrepen van het tweede deel van een andere quote van Deng: ‘Verberg je krachten, wacht je tijd af.’ Xi vindt duidelijk dat die tijd nu is gekomen.

Westerse verzwakking

De Chinese president gaat niet alleen uit van de eigen kracht, maar eveneens van een westerse verzwakking. Europa kampt met interne problemen, in de VS ontbreekt strategisch denken en menig land in de regio gaat de krachtmeting met Peking uit de weg en/of buigt het hoofd. Net zoals grote westerse bedrijven, die diep door het stof gaan om op een goed blaadje te komen bij Peking.

De internationale verhoudingen zijn op drift. Door het Westen gedomineerde structuren brokkelen af, autoritaire regimes voelen zich gesterkt en de gevaarlijke variant van het populisme is niet de kop ingedrukt. De politieke onzekerheid groeit en kan de wereldeconomie uit koers duwen. Trumps ‘America First’-beleid heeft nog niet tot langdurige paniek geleid, maar hij zoekt wel steeds meer het randje op. Bovendien verdwijnen gematigde stemmen uit het Witte Huis om plaats te maken voor haviken, protectionisten en complotdenkers.

De politieke onzekerheid groeit en kan de wereld economie uit koers duwen.

Tot nog toe kiest Trump vaak voor de tactiek van veel misbaar maken om uiteindelijk een stap terug te doen. Desalniettemin kan een hardere geopolitieke en protectionistische lijn vanuit het Witte Huis de markten aanzetten tot voorzichtigheid en bijdragen aan een verschuiving van risk-on naar risk-off. Die beweging zagen we deze week al door het tarievenpingpong van de VS en China.

Toch is Europa in menig opzicht kwetsbaarder. Simpelweg omdat het meer afhankelijk is van handel dan de VS, het misschien nog wel meer dan de VS kampt met interne problemen en het kwetsbaarder ligt te midden van een onrustig Afrika, een instabiel Midden-Oosten en een oude, onzekere, bozige supermacht.

China kan ten opzichte van Europa en de VS aantrekkelijker worden voor beleggers. Xi heeft de touwtjes nog steviger in handen dan voorheen. Hij vaart vooralsnog een koers die de markten grotendeels toejuichen. Voorts kan China zich opwerpen als de leider van de globalisering nu Europa en met name de VS het laten afweten. Op langere termijn is de kans echter substantieel dat Xi zijn dictatorshand overspeelt. Overigens kan China samen met de rest van de regio uit de beleggersgratie vallen als de ontmoeting tussen Trump en Kim uitloopt op een sof en als de spanningen oplopen. Dan kan Europa toch wel eens een veilige haven lijken.

Bij dit zorgelijke rondje om de wereld moet je wel voor ogen houden dat relativering en glazen bollen goed samengaan. The Temptations wisten dat al: ‘Round and round and around we go, where the world’s headed nobody knows.’

Andy Langenkamp is senior politiek analist bij ECR Research

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content