opinie

Kapitalisme voor iedereen of iedereen tegen het kapitalisme?

Voorzitter KU Leuven

Eind deze maand gaat in Londen het tweede congres over Inclusive Capitalism door. Bekende wereldburgers, oud-president Bill Clinton op kop, vragen zich af of het kapitalisme verbeterd kan worden of dat het de vuilnisbak in moet.Deze laatste optie wordt het vast niet. Dat soort aanwezigen kiest daar niet voor.

Herman Daems, voorzitter van KULeuven

©Photo News

Ik trouwens ook niet. Het probleem met het kapitalisme is niet dat het weg moet, wel dat het anders moet. Het moet anders omdat vandaag individuen, families en gemeenschappen vaak ongewild, uitgesloten worden en als gevolg van die uitsluiting ook economisch achterop raken. Hoe het anders moet, is de grote vraag.

Kapitalisme is geen ideologie, het is wel een systeem om economische welvaart te creëren en te verdelen. Het systeem werkt zeker niet perfect. Maar de economische geschiedenis leert wel dat het bruto nationaal inkomen (bni) per hoofd in landen waar het kapitalisme redelijk correct werkt, hoger is en sneller groeit over een langere periode, dan in landen die andere systemen gebruiken of die het kapitalisme slecht toepassen of misbruiken. Op kleinere schaal werken niet-kapitalistische systemen zoals communes of kibboetsen gedurende enkele decennia wel. Maar als ze groter worden of moeten integreren met andere systemen, komen ze in de problemen. Het debat zou bijgevolg moeten gaan over hoe we het kapitalisme beter maken.

Uitsluiting

Het kapitalisme heeft minstens vier tekortkomingen. Eén, het leidt onbetwistbaar tot een aanhoudende ongelijkheid van inkomen en vermogen. Het is ook niet zeker of economische groei tot meer gelijkheid leidt. Vast staat wel dat het kapitalisme het gemiddeld inkomen verbetert. Twee, het kapitalisme is nu en dan zeer onstabiel. Dat komt niet alleen door externe schokken: een tegenvallende oogst, een oorlog of een plotse kunstmatige schaarste. Zo dachten economen vroeger. Nu blijkt instabiliteit ingebakken. De terugkerende financiële crisissen bewijzen dat.

Drie, zonder bijsturing kan het kapitalisme ecologische uitdagingen niet goed aanpakken. Het kapitalisme is ook kortzichtig. Daarom is er nu een pleidooi voor geduldig kapitaal. Vier, de belangrijkste tekortkoming, veel individuen, families en gemeenschappen zijn uitgesloten en kunnen niet participeren aan het kapitalistisch systeem en de welvaartscreatie. Deze uitsluiting gebeurt tussen landen, zoals de internationale inkomensverschillen bewijzen en binnen landen, zoals de ongelijkheidsstatistieken tonen. Hieruit volgt de oproep voor Inclusive Capitalism.

Het kapitalisme steunt op drie bouwstenen: een vrije markt met een correcte prijsvorming, gedecentraliseerde beslissingen door beslissers die de baten krijgen en de lasten en risico’s dragen van hun keuzes, en een gecorrigeerd privé-eigendom. Daarbij hoort ook democratie. Aan die kernelementen moet niets veranderen. Wel zijn er twee andere aanpassingen die moeten gebeuren: enerzijds moet het kapitalisme meer toegankelijk zijn voor iedereen, anderzijds moet de rol van de overheid en het functioneren van het wereldwijde belastingsysteem grondig herdacht worden.

Er zijn fundamentele drempels om te participeren aan het kapitalisme en aan de welvaartscreatie. Daardoor ontstaan er, zoals op de arbeidsmarkt, insiders en outsiders. Insiders doen mee aan het kapitalistisch systeem, outsiders kunnen het niet, doen het niet of willen het niet.

Om insider te worden zijn er minstens vier voorwaarden. Het is eerst nodig om het systeem, zijn regels en mechanismen te begrijpen. Niet iedereen heeft die talenten, hoe elementair die ook zijn. Bovendien wordt het kapitalisme elk jaar complexer. Het wordt dan ook moeilijker voor minder getalenteerde mensen om aan het systeem te participeren. Ik vrees dat opleiding hier niet zal helpen. Begeleiding is beter. Ten tweede, moet een insider over ‘iets’ beschikken dat marktwaarde heeft: arbeid, kennis, een vaardigheid of een eigendom. Niet iedereen heeft ‘iets’ met een redelijke marktwaarde zodat inkomen kan verdiend worden. Ongeschoolde arbeid is vandaag wereldwijd zo overvloedig dat het moeilijk wordt om nog op een redelijke manier aan het kapitalisme deel te nemen. Dat verklaart ook een deel van de inkomensongelijkheid. Ten derde, wie deelneemt, moet erop vertrouwen dat alles eerlijk werkt. Want wie wil deelnemen als het systeem niet eerlijk functioneert of als men er niet in gelooft? En dan is er de laatste voorwaarde. Zij die insider willen worden, moeten de kans krijgen om in het systeem te stappen. Discriminatie en slechte reputatie sluiten mensen uit en beletten hen om via het kapitalisme, inkomen en vermogen te verwerven. Vandaag bestaan er al veel initiatieven om de toegankelijkheid van het kapitalisme te verbeteren. Er zijn er nog veel meer nodig.

Andere fiscaliteit

Het kapitalisme toegankelijker maken is onvoldoende. Er moet iets gedaan worden aan de rol van de overheid en de structuur van de belastingen. Een goed kapitalistisch systeem kan niet werken zonder een geloofwaardige en effectieve overheid. Die overheid is nodig om gelijkheid te bevorderen, maar ook om fundamentele onzekerheden en tegenslagen solidair op te vangen, om sommige fundamentele collectieve goederen te voorzien en om het systeem te stabiliseren.

De maatschappij zal het kapitalisme alleen maar blijven aanvaarden als de overheid een geloofwaardige rol speelt: niet groot, wel relevant.

De maatschappij zal het kapitalisme alleen maar blijven aanvaarden als de overheid een geloofwaardige rol speelt: niet groot, wel relevant. Wereldwijd, niet enkel in België, lijken overheden daar nu niet in te slagen. Een nieuwe visie op de overheid is dringend nodig. De economische handboeken zijn op dit gebied hopeloos voorbijgestreefd. Overheden hinken vandaag technologisch en bestuurlijk achterop. Een eeuw geleden was dat niet het geval. Overheden bestuurden met succes complexe organisaties en deden vooruitstrevende investeringen. Dit is nu niet zo.

Een nieuwe overheidsrol zal onvermijdelijk samengaan met een andere fiscaliteit. Het belastingsysteem is hier en wereldwijd te complex en te verscheiden wat ontduiking mogelijk en straffeloos maakt. Overheden zouden hun beleid minder op fiscale stimulansen moeten steunen zodat het allemaal eenvoudiger kan, maar of die vereenvoudiging er snel komt is niet zeker.

Dit zijn de grote uitgangspunten voor een hervorming. De bouwstenen van het kapitalisme blijven best in stand. De hervormingen moeten leiden tot meer betrokkenheid en betere toegankelijkheid en tot een betere overheid met een eenvoudig en effectief belastingsysteem. Het kapitalisme moet er voor iedereen zijn, of weinigen zullen voor het kapitalisme zijn.

Door Herman Daems, voorzitter van de KU Leuven De conferentie over inclusive capitalism (www.inc-cap.com) gaat door op 26 juni in Londen.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud