opinie

Megatrends verhinderen de terugkeer van economische groei

Aan het begin van dit decennium identificeerden wij voor onze klanten zeven megatrends in de wereld. Die zijn nu meer dan ooit bepalend voor het politiek-economische en geopoli tieke klimaat en ze hinderen de terugkeer naar hoge groeicijfers.

Door Andy Langenkamp

©rv

De eerste trend is de opkomst van de nieuwe grootmachten, de reactie van de ‘oude garde’ op de (relatieve) nieuwelingen en de rol die de ‘groentjes’ willen en kunnen spelen. China is inmiddels de Verenigde Staten voorbij als grootste economie ter wereld (op basis van koopkrachtpariteit) en de eurozone is nog niet terug op het economische niveau van voor de Grote Recessie. De VS en Europa zitten almaar wankeler aan de wereldpolitieke tafel, aangezien de zaag in de poten van hun zetels is gezet.

Die zetel zit deels minder comfortabel doordat de financiële crisis duidelijk heeft gemaakt dat het door het Westen vormgegeven internationale financieel-economische systeem grote zwaktes vertoont. Die zijn nog lang niet allemaal aangepakt. Schulden zijn nog altijd onverantwoord hoog en niet beperkt tot het Westen. Schulden van de Chinese bedrijven, gezinnen en overheden zijn samen met 124 procentpunten gestegen in de periode 2007-2014. En in alle ‘hoge -inkomenslanden’ zijn de schulden als percentage van het bruto binnenlands product (bbp) opgelopen (met als uitzondering Israël). Daarbij komt dat de ongelijkheid die uit het huidige systeem voortvloeit, steeds meer een aanjager van onvrede is.

Schuldenbergen en zwaktes van de internationale economie treden meer in het pijnlijke daglicht als - de derde trend - meer ouderen met pensioen gaan en de verhouding tussen werkenden en niet-werkenden verder uit het lood slaat. Uitgaven aan sociale zekerheid, gezondheidszorg en pensioenen worden daardoor onhoudbaar.

Als nieuwe grootmachten en het Westen welvarend willen blijven, ontstaan onherroepelijk spanningen over grondstoffen, voedsel en water. Onderzoekers wezen onlangs al op droogte als een van de oorzaken van de burgeroorlog in Syrië. Dat terwijl de aanpak van klimaatverandering en de ommezwaai naar duurzamere energie veelal achterblijft bij de doelstellingen.

Rustig houden

Wat juist alle verwachtingen overtreft, is de vijfde trend: de revolutie in nieuwe media en communicatiemiddelen. Die heeft de wereld kleiner gemaakt en economische kansen vergroot. Voorts brengen transparantie en inzichtelijkheid corruptie en andere kwalijke zaken aan het licht. Echter, hoe meer politici en diplomaten in de openheid moeten opereren, hoe vaker zij ten prooi zullen vallen aan populisme. Daarnaast verschaft de communicatierevolutie autoritaire regimes meer middelen om de bevolking rustig te houden.

In het Westen doen bevolkingen juist het tegenovergestelde van zich rustig houden. Het gezag van en het wantrouwen tegenover de elite en bijbehorende instellingen is toegenomen en navenant stijgt de steun voor populisten. Dat vastgeroeste elites wantrouwen oproepen en aangepakt worden, heeft zijn goede kanten. Maar het herbergt ook gevaren.

De anti-establishmenttrend zal doorzetten. Daarbij worden nationalisme, populisme en de nadruk op soevereiniteit steeds bepalender voor de internationale en nationale politiek.

Philip Stephens, columnist van de Britse zakenkrant Financial Times, schreef: ‘It leaves a vacuum of legitimacy, one being filled by the ‘antis’: the anti-elite, the anti-European, the anti-immigrant and the anti-capitalist.’ Die anti’s hebben het al voor het zeggen in Griekenland en dreigen dit jaar op meer plekken macht te winnen. De anti-establishmenttrend zal doorzetten, waarbij nationalisme, populisme en de nadruk op soevereiniteit steeds bepalender worden voor internationale en nationale politiek.

Die politiek is complexer geworden door de zevende trend: de verschuiving van macht van overheden naar niet-staten: IS, Oekraïense rebellen, hackerscollectieven, multinationals enzovoort. De onzekerheid en de instabiliteit die het spel van deze actoren met zich meebrengt, brengt staten paradoxaal genoeg weer op de voorgrond. Kiezers dwingen politici tot een isolationistische koers in de illusie dat de gevaarlijke buitenwereld ophoudt te bestaan als je de gordijnen dichttrekt en je hoofd onder de dekens verstopt.

Model met zwaktes

Kapitalistische democratieën hebben moeite hun plek te verdedigen en te vinden in deze veranderende wereld. Juist omdat die megatrends vraagtekens plaatsen bij de superioriteit van het westerse model van liberale democratie. De onzekerheid bij het verzwakte Westen heeft landen als Rusland een opening verschaft. Zij zien bovendien dat het economische en politieke model van het Westen zwaktes vertoont. Het vertrouwen in het eigen staatsgestuurde economische model stijgt en de autoritaire karakteristieken worden uitgesprokener.

Het is een illusie te denken dat alle staten naar het kapitalistische westerse model neigen. Wat betreft Rusland verwoordde Financial Times het fraai: ‘Instead of viewing Putin’s Russia as a democracy in the process of failing, we should instead view it as an authoritarian project in the process of succeeding.’ Meer landen tenderen richting autoritarisme en dictatorschap. In China is Xi Jinping uitgegroeid tot de machtigste leider sinds Deng. En ook in landen als Venezuela, Turkije, Ecuador, Thailand, Egypte en Hongarije is democratie op z’n zachtst gezegd niet van het grootste belang voor machthebbers. Machthebbers gebruiken wel democratische terminologie en instellingen, maar voor autoritaire doeleinden.

Overigens mogen we niet vergeten dat veel Europese populistische partijen wel zeggen op te komen voor de gewone, in de hoek gedrukte burger, maar dat diezelfde partijen het niet zo nauw nemen met democratie en verantwoording.

De ondemocratische trend en de opmars van de ‘anti’s’ keren voorlopig niet. Het Westen heeft (nog) geen passende reactie. Bovengenoemde trends maken het niet makkelijker om dat antwoord te vinden en spelen autoritaire regimes en populisten veelal in de kaart. Door de politieke, economische en sociale spanningen die daaruit voortvloeien, is het maar zeer de vraag of het Westen kan terugkeren naar groeicijfers van voor de Grote Recessie.

Andy Langenkamp is senior politiek analist ECR Research, een onafhankelijke Nederlandse denktank gespecialiseerd in globale economische vraagstukken en (geo)politieke problemen. Hij twittert via @AndyLangenkamp.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud