opinie

Merkel is paleisrevolutie voor

De Duitse bondskanselier Angela Merkel verrast vriend en vijand door af te zien van het voorzitterschap van de CDU en per 2021 een einde te maken aan haar politieke carrière.

Verwacht had niemand het, erop gehoopt hadden misschien wel velen. De Duitse bondskanselier Angela Merkel maakte gisteren bekend dat ze in december niet opnieuw aantreedt als kandidaat voor het voorzitterschap van de christendemocratische CDU. Ook komt ze niet meer op bij de Bondsdagverkiezingen van 2021. Zondagavond was in de Duitse media nog druk gespeculeerd over de vraag wat ze na de zware nederlaag van haar partij bij de verkiezingen in de deelstaat Hessen moest doen.

Voor vele partijgenoten en analisten was het duidelijk dat Merkel mee verantwoordelijk is voor de afkalving van de christendemocraten - de CDU en haar Beierse zusterpartij CSU - in opiniepeilingen en bij federale en deelstaatverkiezingen. Heel wat kiezers zijn uit misnoegdheid over Merkels migratiebeleid (‘Wir schaffen das’) overgelopen naar de rechts-nationalistische Alternative für Deutschland (AfD). Ook hebben velen een kruisje achter de Groenen gezet omdat ze het geruzie tussen Merkel en Horst Seehofer, de voorzitter van de CSU, moe waren en vonden dat de kanselier zich niet genoeg verweerde tegen de harde lijn van Seehofer in de migratiekwestie.

Ook de spanningen in de Grote Coalitie (van christen- en sociaaldemocraten) straalden negatief af op de deelstaatverkiezingen, eerst in Beieren (14 oktober) en daarna in Hessen (28 oktober). De sociaaldemocratische SPD bevindt zich op een historisch dieptepunt, zozeer zelfs dat verschillende van haar mandatarissen de vraag opwerpen of de partij er niet beter aan zou doen uit de Grote Coalitie te stappen.

Sluimerend verzet

De manier waarop Merkel haar afscheid aankondigde, hoeft niet helemaal te verrassen. Ze leek altijd overtuigd van haar gelijk in het migratiedebat. Maar als ze van mening verandert, komt ze wel vaker met een plotselinge koerswending. Denk aan de uitstap uit kernenergie, die ze ineens aankondigde na de ramp in Fukushima. Of aan haar beroemde uitspraak ‘Wir schaffen das’ in 2015, hoewel ze in 2010 gezegd had dat de multiculturele maatschappij mislukt was.

Merkel bekijkt de zaken nuchter en pragmatisch, en dat doet ze nu ook met haar eigen carrière. Ze beseft dat de politiek waarmee haar persoon verbonden wordt vele kiezers vervreemd heeft van de christendemocratie. Dat ze ook in eigen rangen op sluimerend verzet stoot, kon ze in september ervaren. De meerderheid van de CDU-parlementsleden heeft toen haar vertrouweling Volker Kauder als Bondsdagfractievoorzitter weggestemd.

Het is niet zeker of de partijmandatarissen van de CDU Merkels hernieuwd voorzitterschap zouden hebben kunnen pruimen.

Met haar beslissing het kanselierschap en het voorzitterschap te ontkoppelen voorkomt ze misschien een paleisrevolutie. Het is immers niet zeker of de partijmandatarissen haar hernieuwd voorzitterschap zouden hebben kunnen pruimen. De nederlagen in Beieren en Hessen hadden duidelijk gemaakt dat het moeilijk was verder te doen met iemand die verworden was tot het symbool van het machtsverval van de CDU.

Merkel wilde naar eigen zeggen in waardigheid aftreden als voorzitter. Het bespaart haar misschien het wrede lot met pek en veren buitengedragen te worden. De staande ovaties waarmee het partijbestuur haar na die aankondiging bedeelde, signaleren niet alleen dankbaarheid, maar ook opluchting en de hoop op vernieuwing en herbronning.

Komt die beslissing niet te laat? Is de vierde termijn die ze nu vervult als kanselier er niet een te veel? Christian Lindner, de voorzitter van de liberale FDP, vindt zelfs dat ze het verkeerde ambt opgeeft. Hij ziet haar liever al als kanselier vertrekken. Achteraf beschouwd - en wetende dat de CDU/CSU sinds de Bondsdagverkiezingen van september 2017 kiezers is beginnen te verliezen - is het gemakkelijk gezegd dat Merkel er een termijn te veel bijdoet. Toen de partij haar in het voorjaar van 2017 als kanselierskandidaat voordroeg, was dat omdat er geen alternatief voorhanden was.

Nu liggen de kaarten anders. Wie nu voorzitter wordt, maakt kans tot de kroonprins(es) van de CDU uit te groeien. Annegret Kramp-Karrenbauer, secretaris-generaal van de CDU en bekend als AKK, zal aantreden als kandidaat-voorzitter, net als Jens Spahn, de minister van Gezondheid, en Friedrich Merz, een gewezen fractievoorzitter. AKK leunt te dicht aan bij Merkel; vernieuwing valt uit die hoek niet te verwachten. Spahn en Merz gelden als conservatief. Wordt een van hen voorzitter, dan kan hij de misnoegde conservatieve vleugel wellicht weer vastlijmen aan de partij. Merkel let intussen op het huishouden en begint aan haar zwanenzang.

 

Lees verder

Tijd Connect