opinie

Rusland, de nieuwe veiligheidsmacht in het Midden-Oosten?

Docent buitenlands beleid Universiteit Antwerpen

Het conflict in Syrië internationaliseert verder, waarbij een nieuwe escalatieronde dreigt. Woensdag 30 september gaf de Federale Raad in de Russische federatie groen licht aan President Poetin om militaire acties uit te voeren op het territorium van Syrië. Voorlopig zouden deze beperkt blijven tot loutere luchtbombardementen, zogezegd officieel tegen stellingen van de Islamitische Staat.

David Criekemans docent buitenlands beleid

©wim kempenaers (wkb)

Rusland talmde niet en woensdagnamiddag gingen de eerste Russische aanvallen van start, nabij Homs. De militaire acties van Moskou zijn geen verrassing. De afgelopen weken was duidelijk geworden dat Rusland aan een militaire opbouw bezig was in Syrië. In de provincie Latakia bevonden zich plots enkele dozijnen Russische gevechtsvliegtuigen en aanvalshelikopters. Tegelijkertijd bouwt Rusland een 'anti-access/area denial' luchtverdedigingscapaciteit uit boven Syrië, net zoals in 2014 boven de Krim. Hoe meer de tijd verstrijkt, hoe moeilijker het zal worden voor de westerse coalitie om de troepen van Assad te raken, zouden ze dit al willen. Deze acties zijn volgens Moskou gelegitimeerd in het internationaal recht, omdat ze op vraag komen van de “legitieme” regering van Syrië. Het regime van Assad stond op instorten, en controleerde nog maar een derde van het nationale territorium. Wat betekent dit alles voor het conflict en de kansen op vrede?

Enige tijd geleden leek het nog alsof de diplomatie een echte kans zou krijgen. Iran pendelde op en af tussen het regime en de landen in de regio. Het was zelfs in staat om hier en daar een plaatselijk staakt-het-vuren te realiseren. Teheran steunt uiteraard de sjiitisch-Alawitische president Assad, maar besefte dat het Westen haar gezicht niet volledig kon verliezen.

Het beste voorstel dat Teheran via stille diplomatie deed was om Assad ceremonieel president te maken en daaronder een regering van nationale eenheid te installeren met volle executieve macht. Deze regering zou samengesteld worden uit de 'gematigde' krachten van de verschillende bevolkingsgroepen; Alawieten, chistenen, druzen, koerden, maar ook soennieten, enzovoort. Na een overgangsperiode zouden er dan verkiezingen georganiseerd worden.

De VS wijzigden enigszins hun retoriek en stelden dat ze aanvaardden dat Assad betrokken kon blijven in een overgangsperiode. Het was evenwel vooral Frankrijk dat hiertegen reageerde. Was Assad niet immers verantwoordelijk voor zeker 70 procent van de burgerdoden? In een poging om diplomatiek betrokken te blijven startte Parijs haar eigen luchtbombardementen tegen Islamitische Staat, gelegitimeerd vanuit het principe van de zelfverdediging. Langs westerse zijde was er dus een impasse. Met de nieuwe militaire acties van Rusland lijkt de recente diplomatieke opening, die mogelijk was door oorlogsmoeheid in het kamp-Assad, zich langzaam te sluiten. Het Kremlin zal er alles aan doen om het Syrische regime opnieuw te versterken. Tegelijkertijd wil het een spil over van jihadi strijders naar de Kaukasus verhinderen.

Veiligheidsgarantie

Maar er is meer aan de hand. Rusland werpt zich op als de alternatieve veiligheidsgarantiemacht in het Midden-Oosten. Afgelopen weekend werd duidelijk dat Rusland tezamen met Iran, Syrië en het door sjiieten gedomineerde Irak in Bagdad een zogenaamd 'informatiecentrum’ tegen Islamitische Staat zal oprichten. Een Russisch-sjiitische as ontwikkelt zich, daar waar het Westen de facto de soennitische agenda steunde en daarmee op het Syrische slagveld in hetzelfde kamp terechtkwam als Saoedi-Arabië en Qatar.

Dit alles noopt tot enige reflectie. Moet het Westen misschien toch niet overwegen om haar eigen bocht rond te maken en in te gaan op het Iraanse diplomatieke initiatief? Het Westen zou beter een verklaring afkondigen waarbij ze stelt dat de sjiitische Alawieten (van Assad) gegarandeerd kunnen delen in de macht. Zonder een dergelijke garantie en politiek plan voor een nieuw Syrië is geen oplossing mogelijk.

Eerst is een politiek plan nodig vooraleer er sprake kan zijn van een werkelijke internationale coalitie tegen IS. Helaas lijkt de nieuwe situatie op het terrein de diplomatieke opening die er was opnieuw te verkleinen. Rusland zal trachten een nieuwe militaire realiteit te creëren. De eerste fase lijkt zich daarbij te concentreren op het gebied rond Homs, om te verhinderen dat het territorium dat Assad nog controleert in twee zou breken. Op die wijze kan de hoofdstad Damascus verbonden blijven met de kuststeden Latakia en Tartus, waar de Russische vloot opereert. Tegelijkertijd zal Moskou verder de Syrische luchtverdedigingscapaciteit uitbouwen.

Net zoals op de Krim in 2014 heeft het Kremlin zonet een nieuwe lijn in het zand getrokken. De gok van Poetin is dat het Westen als eerste zal knipperen.
David Criekemans
Docent buitenlands beleid

Het gevaar op onbedoelde confrontaties tussen Russische en Westerse gevechtsvliegtuigen is overigens niet ondenkbeeldig. Net zoals op de Krim in 2014 heeft het Kremlin zonet een nieuwe lijn in het zand getrokken. De gok van president Vladimir Poetin is wellicht dat het Westen als eerste zal knipperen in dit spel van Russische roulette. Er zijn namelijk geen goede opties, zoals zo vaak in de internationale politiek.

Misschien is nog de minst slechte er één waarbij de Russische en Iraanse invloedssfeer in de regio deels erkend wordt, zodat de geopolitieke stabiliteit kan terugkeren. Mogelijk worden daar vele mensenlevens door gered. De nieuwe geostrategische situatie maakt evenwel dat, hoe langer er gewacht wordt, Assad opnieuw zal versterken. Dan zullen de diplomatieke opties minder gunstig zijn voor het Westen. Anderzijds zullen de Russische relaties met soennitische landen als Saoedi-Arabië en Qatar wellicht onder druk komen te staan door de huidige militaire campagne.

Of het Kremlin zich werkelijk zal kunnen ontpoppen als de alternatieve veiligheidsgarantiemacht in het Midden-Oosten, valt dus nog maar af te wachten.

David Criekemans doceert buitenlands beleid aan de Universiteit Antwerpen, internationale politiek en veiligheid aan het University College Roosevelt in Middelburg (Nederland) en geopolitiek aan het Geneva Institute of Geopolitical Studies.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud