opinie

Russische beer klauwt, maar staat op lemen voeten

David Criekemans

Zondag wordt Vladimir Poetin ongetwijfeld herverkozen tot president van Rusland. Hij maakte van zijn land weer een sterke beer, maar die staat wankel op de benen.

David Criekemans docent buitenlands beleid UAntwerpen

Rusland staat er weer! Dat is de teneur van Vladimir Poetins campagne voor een vierde ambtstermijn als president. De implosie van de Sovjet-Unie op kerstdag 1991 ziet hij nog altijd als een van de grootste geopolitieke catastrofes van de 20ste eeuw.

Een zwak Gemenebest van Onafhankelijke Staten volgde de Sovjet-Unie op, waarbij Rusland onder Jeltsin de leidende factor werd. In zijn kielzog kwamen de ‘zapadniki’ aan de macht. Die groep politici geloofde dat Rusland zich moest aansluiten bij het westerse economisch neoliberalisme: met een schoktherapie van privatisering, deregulering en de ontmanteling van de planeconomie zou het land erbovenop kunnen worden geholpen.

©wim kempenaers (wkb)

Nepotisme en corruptie leidden al snel tot een nieuwe klasse: de ‘oligarchen’. Zij hadden zich georganiseerd om de deelbewijzen van geprivatiseerde fabrieken te verzamelen om zo op zeer korte tijd onschatbaar rijk te worden. Tegen de tijd dat Boris Jeltsin moest worden herverkozen, was hij geheel afhankelijk van die groep.

Vreemd genoeg kon net met de steun van deze groep de voormalige KGB-agent Vladimir Vladimirovich Poetin zich snel opwerpen tot potentieel leider. Het zouden zelfs de oligarchen geweest zijn die Poetin suggereerden als opvolger van Jeltsin. Wellicht onderschatten ze hem en dachten ze dat Poetin een ‘apparatsjik’ was die ze wel onder controle konden houden. Appartementsgebouwen werden in duistere omstandigheden opgeblazen en ‘premier’ Poetin kon zich als de sterke man opwerpen en een oorlog beginnen in Tsjetsjenië tegen de vermoedelijke aanstichters. Of de FSB, opvolger van de KGB, daar ook iets mee te maken had, blijft tot vandaag bron van speculatie.

Poetin gelooft in de ‘harde hand’. Dat was ook wat de oligarchen nadien zouden ondervinden. Wie politieke ambities toonde of wie te gretig was, werd aan de publieke schandpaal genageld of moest het land vluchten om zijn leven te redden. Vandaag vormt Londen een van de concentraties van Russische bannelingen in Europa. De lange arm van het Kremlin is nooit ver weg. Moskou lijkt, in ware Koude Oorlogsstijl, deze mogelijke oppositie in kaart te brengen en ‘correcties’ aan te brengen waar nodig.

Mogelijk kan de moordaanslag op de voormalige Russische spion Sergei Skripal en zijn dochter zo worden bekeken. Intern heeft Moskou intussen zijn informatiekanalen ‘genationaliseerd’. Alle grote binnenlandse media volgen braaf de lijn opgelegd uit het Kremlin. Uiteraard vormt Poetin daarin de dagelijkse rode draad, als redder des vaderlands. Niemand kan zich nog iemand anders voorstellen in die functie.

Strategische zwakte

Machtspolitiek is ook wat Rusland nastreeft in het buitenland. Daar heeft Moskou deels een punt. Het Westen had met Michail Gorbatsjov afgesproken dat Duitsland zich kon verenigen en zelfs NAVO-lid kon worden, maar in ruil zou de alliantie geen millimeter verder uitbreiden. Het tegengestelde gebeurde onder de Amerikaanse presidenten Bill Clinton en George Bush junior. In de ogen van het Kremlin maakte het Westen in de jaren negentig en begin jaren 2000 misbruik van de strategische zwakte van Rusland als gevolg van zijn economische malaise.

Toen de olieprijzen in 2007 hoge toppen scheerden, kon Poetin vrijwel de hele schuld tegenover landen als Duitsland afbetalen. Vanaf dat moment, toen Poetins interne consolidatie was voltooid, kon een ander Rusland zich manifesteren. Toen begin 2008 de NAVO zelfs overwoog Georgië en Oekraïne op te nemen in het Member Action Plan, het voorportaal op lidmaatschap, was de maat voor het Kremlin vol. Een door de Georgische president Micheil Saakasjvili geprovoceerde aanval in augustus 2008 werd door Rusland aangewend om Abchazië en Zuid-Ossetië de facto af te snijden van de rest van het land.

Moskou vreest dat westerse landen via een omsingelingspolitiek het land en zijn rijkdommen onderuit willen halen.

In maart 2014 volgde de Krim, toen de nieuwe Oekraïense regering in Kiev deed uitschijnen opnieuw het NAVO-lidmaatschap te willen aanvragen. Rusland is als de dood dat het zijn ‘veilige bufferzone’ verliest. Alle uitdagers van de Russische veiligheid - Napoleon, Wilhelm II, Hitler - kwamen immers uit het Westen. Moskou vreest dat westerse landen via een omsingelingspolitiek het land en zijn rijkdommen zelf willen onderuit halen.

Daarom kan Poetin als sterke man de overhand halen. De westerse sanctiepolitiek heeft hem in de kaart gespeeld. In de Syrische oorlog verdedigde Rusland niet alleen zijn geopolitieke belangen in de regio, het wierp zich op als een alternatieve veiligheidsgarantiemacht. Tegelijk demonstreerde het nieuw wapentuig dat nu als zoete broodjes wordt verkocht, zelfs aan traditioneel westerse alliantiepartners als Turkije en India.

De Russische beer mag dan opnieuw klauwen, hij heeft lemen voeten. De sancties bijten hard, het reservefonds is verdwenen. Er blijft alleen een welvaartsfonds van zowat 66 miljard dollar over, de toekomstige pensioenen. De economie kon zich nooit diversifiëren weg van de olie en gassector. De sancties zullen Rusland steeds meer in de armen van de Chinezen drijven, maar dan als junior partner.

David Criekemans doceert buitenlands beleid aan de Universiteit Antwerpen, internationale politiek en veiligheid aan het University College Roosevelt in Middelburg en geopolitiek aan hetGeneva Institute of Geopolitical Studies.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content