opinie

Schrijf het Italiaanse populisme niet af

Het lijkt een crisis in slow motion. Op 8 augustus zei Matteo Salvini het vertrouwen in de regering op. Pas deze week wordt duidelijk hoe de politieke crisis zich voort ontwikkelt en of Italië snel op verkiezingen afstevent.

Verblind door peilingen die een volstrekte meerderheid beloven, vroeg de Italiaanse vicepremier Matteo Salvini, op zijn beach tour tussen de strandgangers of de Italianen hem ‘de volledige macht’ willen geven. Het illustreert de populistische opvatting van politiek. Politiek vindt niet plaats in het parlement, maar bestaat in de innige band tussen leider en achterban.

Meer dan regeren wil het populisme die achterban vertegenwoordigen. En beslissingen worden genomen door één man. Zelfs Salvini’s rechterhand zei verrast te zijn door de timing van zijn besluit om de 14 maanden oude coalitie tussen zijn uiterst rechtse Lega en de eurosceptische Vijfsterrenbeweging op te blazen en aan te sturen op verkiezingen in oktober.

Al snel na de eerste schrik werd een zekere opluchting voelbaar in Rome en Brussel. Ten eerste is Salvini’s besluit voor velen hét bewijs dat populisten niet kunnen regeren. Door juist nu de stekker uit de regering te trekken is Salvini weggelopen voor de begrotingsonderhandelingen met Brussel dit najaar. De enige conclusie: het populisme neemt geen verantwoordelijkheid, en dat zal het electoraat vroeg of laat ook inzien. De sociaaldemocraten wezen er prompt op dat het Italiaanse experiment - uniek in West-Europa - was mislukt: populisme aan de macht had afgedaan.

Ten tweede groeit de kans dat Salvini verkeerd heeft gegokt. Door zich te laten leiden door de peilingen vergat Salvini dat politiek plaatsvindt in het parlement. Daar heeft hij geen meerderheid en ruiken traditionele politici hun kans. In het bijzonder voor oud-premier Matteo Renzi lag een unieke kans op een politieke comeback binnen handbereik. Binnen een week smeedde hij een coalitie tussen sociaaldemocraten en de Vijfsterrenbeweging om de agenda van de crisis te bepalen.

En Renzi is nog niet klaar. Onder het mom van ‘verantwoordelijkheid nemen’ ontstaat met steun van diezelfde partijen zelfs mogelijk een nieuwe regering - wellicht in de vorm van een zakenkabinet - die de begroting sluitend krijgt, een akkoord met Brussel sluit en en passant misschien een nieuwe kieswet opstelt die Salvini de wind uit de zeilen moet nemen.

Vermeden botsing

Zo lijkt Salvini’s vlucht naar voren mislukt, en zelfs dat is typisch populistisch: de man die de politiek rondom zijn eigen persoon polariseerde, trekt in een door hemzelf veroorzaakte crisis aan het kortste eind. Dat is het script waar de traditionele partijen in Italië en velen in Brussel op hopen. De parlementaire democratie - in plaats van het selfiepopulisme van Salvini - trekt aan het langste eind en een botsing met Brussel wordt vermeden.

Of dat op de lange termijn iets oplost, is zeer de vraag. Een alliantie tussen de Vijfsterrenbeweging en de sociaaldemocraten biedt Salvini alle kansen om zijn Lega als enige echte anti-Brusselpartij te positioneren en de Vijfsterren te ontmaskeren als fake alternatief. Zeker nu het aantal arriverende migranten in Italië drastisch is gedaald, zal Italiës positie in Europa - en de eurozone - zo de inzet worden van de komende verkiezingen.

Zolang de sociale onvrede in Italië niet wordt opgelost, vindt die links of rechts haar weg naar Rome, en daarna naar Brussel.

En als de Lega daardoor doorgaat met het opeten van het electoraat van de Vijfsterrenbeweging, resten de Italiaanse kiezer slechts twee keuzes: Salvini of de sociaaldemocraten. De eerste wil de belastingen verlagen om de groei te stimuleren en heeft ook ideeën over de staatsschuld, migratie en de band met Rusland die tot ruzie met Brussel zullen leiden. Verder bezuinigen en hervormen, het plan van de sociaaldemocraten, leidt tot een nog ontevredener electoraat en verdere steun voor de Lega. Zo lijkt Italië weer bij af.

Natuurlijk zijn er genoeg pro-Europese krachten in Italië en kan de achterban van de Lega - veel ondernemers in het noorden - de leider terugfluiten als hij het conflict met Brussel te hoog speelt. Bovendien zijn nog andere scenario’s mogelijk in de onvoorspelbare Romeinse politiek. Eén ding is zeker: de sociale onvrede gaat diep. De economie groeide de voorbije twee decennia met 7 procent. Ter vergelijking: de Spaanse groeide met 40 procent. Geld voor noodzakelijke hervormingen en investeringen in infrastructuur, onderwijs en ontwikkeling is er niet.

Wie die strijd in Rome gaat winnen, staat nog niet vast. Maar zolang de sociale onvrede in Italië niet wordt opgelost, vindt die links of rechts haar weg naar Rome, en daarna naar Brussel. Voor opluchting over de nederlaag van het populisme is het in elk geval te vroeg.

Lees verder

Tijd Connect