Sommigen hebben vuilere handen dan anderen in de Oekraïense escalatie van geweld

©rv

Iedereen heeft vuile handen in de ontsporing van het geweld in Oekraïne. President Viktor Janoekovitsj spant de kroon, maar Europa en Rusland gaan niet vrijuit.

Door Lien Verpoest, hoogleraar slavistiek en Oost-Europakunde aan de KU Leuven.

Dinsdag leek een compromis tussen de Oekraïense oppositie en de regering zeer dichtbij. De oppositie had aan alle voorwaarden van de amnestiewet voldaan. En ze had de eerder bezette gebouwen, zoals het stadhuis, verlaten en na bemiddeling van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) overgedragen aan het regime. In ruil eiste de oppositie dat president Janoekovitsj een gematigde premier zou aanstellen en dat in de Oekraïense ‘rada’ (parlement) over een grondwetswijziging gestemd zou worden die de presidentiële macht aan banden zou leggen. Het is onbegrijpelijk dat Janoekovitsj de uitgestoken hand van de oppositie niet genomen heeft en in plaats daarvan overgegaan is tot geweld op grote schaal.

Rond het midden van de 19de eeuw schreef de Russische publicist Aleksandr Herzen een roman getiteld ‘Kto vinovat?’; ‘Wiens schuld is het?’. Al snel werd de titel een gevleugelde term in Rusland. Hij werd volgens sommigen zo vaak gebruikt, omdat het antwoord op de vraag zo moeilijk is. Ook naar aanleiding van de gebeurtenissen in Oekraïne is het bijna onmogelijk deze vraag eenduidig te beantwoorden. Verschillende actoren spelen een rol in het conflict. Hun achterliggende strategieën hebben allemaal in meerdere of mindere mate bijgedragen tot de gewelddadige escalatie van de protesten.

Een eerste belangrijke speler is de president en zijn entourage. Weken geleden had Janoekovitsj al kunnen inschatten dat hij onmogelijk als winnaar uit dit conflict kon komen. Door de ‘berkut’ (oproerpolitie) dinsdag toestemming te geven het Onafhankelijkheidsplein te ontruimen heeft hij de weg naar een vreedzame oplossing definitief geblokkeerd. Door vervolgens telkens opnieuw de afspraken niet na te komen (het niet agenderen van de grondwetswijziging, het doorbreken van het bestand) gooit hij enkel olie op het vuur. De volkswoede is totaal en slaat over naar de regio’s.

Titusjki

Een tweede actor die mee verantwoordelijk is zijn de ‘titusjki’, relschoppers en vechtersbazen, vaak massaal aangevoerd uit het zuidoosten van Oekraïne.Het regime betaalt hen om alles te doen wat de oproerpolitie niet mag: provoceren, oppositie ontvoeren, aftuigingen... Zij waren het die dinsdag veilig van achter een linie oproerpolitie de vreedzame demonstranten bekogelden met stenen, waarna het geweld begon, en niet ophield. Ook nu maken de titusjki de straten onveilig. Hun aanwezigheid draagt bij tot een groot onveiligheidsgevoel in de hoofdstad Kiev en werkt een angstklimaat in de hand.

Tegenover de titusjki staan de extremere elementen in de oppositie: leden van onder andere de groepering Pravyj Sektor (Rechtse Sector). Geen politieke organisatie, maar eerder een losse groep van mensen met extreemrechtse, ultranationalistische sympathieën, die zich de voorbije weken als een soort van burgerwacht opwierp en de voorhoede vormden in de schermutselingen met de oproerpolitie. Het gaat om een beperkte geradicaliseerde groep die niet representatief is voor de hele oppositie, zoals Janoekovitsj en ook Rusland de wereld willen doen geloven.

Daarnaast zijn ook de Europese Unie en Rusland willens nillens actoren in dit tragische conflict. De protesten zijn begonnen toen Oekraïne onder druk van Rusland het associatieakkoord met de EU niet ondertekende. Terwijl de Oekraïners en masse op straat kwamen vóór Europa, bleef het in Brussel akelig stil. Oekraïens lidmaatschap is voor de EU nooit aan de orde geweest. Met ondertussen bijna 100 doden en meer dan 1.000 gewonden is het onbegrijpelijk dat de EU bleef vasthouden aan ‘bezorgde’ retoriek en aanmoediging tot bemiddeling, en drie maanden wachtte met sancties.

Getouwtrek

Rusland speelt een latentere maar daarom niet minder belangrijke rol, ook al lijkt een militaire interventie voorlopig uitgesloten. Toch blijft het Russische regime Janoekovitsj expliciet steunen door mee te gaan in de retoriek van ‘fascisten en terroristen die een staatsgreep pogen te plegen’. Daarnaast wordt Janoekovitsj geruggensteund door de miljardenlening en beloofde gaskortingen van Rusland.

Het conflict zegt tenslotte zeer veel over het geo-economische getouwtrek tussen Rusland en de Europese Unie, waar Oekraïne de speelbal van is. Waarom werd Oekraïne, dat de voorbije twee decennia steeds balanceerde tussen het Oosten en het Westen, nu bijna gedwongen een keuze te maken tussen economische integratie met Europa of Rusland? Waarom steunde zowel Europa als Rusland dit of-ofscenario? Zowel de EU als Rusland draagt dan ook - naast de Oekraïense president - een verpletterende verantwoordelijkheid, omdat ze een land dat al jaren zijn duale identiteit vreedzaam handhaaft door geopolitieke en economische belangen gedwongen hebben een keuze te maken tussen Europa en Rusland, met alle dramatische gevolgen vandien.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud