De blinde vlek van de technoprofeet

Frederik Anseel

Ik ben een techno-optimist. Zo ben ik er keihard van overtuigd dat we binnenkort niet meer zelf met de auto rijden. Ik reken er ook op dat vertaalproblemen over afzienbare tijd tot het verleden behoren. Via Skype en de smartphone praat ik binnenkort in het Nederlands, terwijl mijn gesprekspartner hoort me in het Chinees hoort (ik weet het, voor sommigen klinkt het nu al als Chinees, maar u begrijpt wat ik bedoel).

Voorspellen wat technologisch mogelijk is, is echter nog iets anders dan menselijk gedrag voorspellen. En daar zit de valkuil van het techno-optimisme. Niet alles wat technologisch mogelijk is, zal daarom ook van een leien menselijk dakje lopen. Ik geef een voorbeeld.

Online cursussen gingen eindelijk het stoffige universitaire wereldje omverwerpen. Er was nog plaats voor slechts een tiental universiteiten wereldwijd. Van die voorspelling is niets in huis gekomen

Techno-profeten voorspelden tien jaar geleden dat het laatste uur van de klassieke universiteit had geslagen. Waarom zou een student zich nog inschrijven aan een lokale universiteit, zich dagelijks door het verkeer naar een overbevolkte aula slepen, als je handig en snel de beste professoren ter wereld je studeerkamer kan binnenhalen?

Studeren doe je online met Harvard-profs, wanneer je het wil en op eigen tempo. De profeten voorspelden dat online cursussen, ook wel gemeenzaam moocs genaamd, eindelijk het stoffige universitaire wereldje omver zouden werpen. Er was nog plaats voor slechts een tiental universiteiten wereldwijd.

Moocs hebben hun plaatsje onder de zon verworven, maar bleken helemaal niet disruptief

Van die voorspelling is niets in huis gekomen. Goed, moocs hebben hun plaatsje onder de zon verworven, maar bleken helemaal niet disruptief. De reden? Bij een typische massive open online course maakt gemiddeld slechts zo'n 10 procent van de studenten de cursus die ze beginnen ook af. Op eigen houtje leren blijkt niet zo evident. Leren is ook een sociaal gebeuren. Samen in dezelfde les zitten, creëert een eigen ritme met een groepsstructuur en dwingende rituelen die helpen bij het leren.

Rode knop

Om de dreiging van de moocs te pareren, waakt bijna elke zichzelf respecterende universiteit er nu wel over dat lessen automatisch opgenomen en online gepost worden. Dit kan de studenten na de les helpen bij het studeren, klinkt het. Studenten zijn vragende, zeg maar dwingende, partij. Het is als lesgever bijna onmogelijk geworden om onder opnames uit te komen.

Hier aan King’s College in Londen hebben we een grote, rode ‘alert button’ die je kan indrukken om de opnames even te stoppen als je iets wil zeggen dat beter niet opgenomen wordt. Mijn rode knop staat meestal roodgloeiend tijdens de les, u kunt zich dat voorstellen.

Je kan als lesgever wel klagen dat het dan voor studenten niet echt meer nodig lijkt om naar de les te komen, maar dat is geklaag in de marge: de studenten nemen namelijk ’s avonds laat nog ijverig notities bij de opgenomen lessen, ja toch?

Fysieke aanwezigheid in de les blijkt net tot de beste studieresultaten te leiden

Nee dus. Dat bleek vorige week althans uit een studie die snel de ronde deed op sociale media. In die studie onderzochten King’s College collega’s Martin Edwards en Mike Clinton het effect van gedigitaliseerde lessen: wie zijn de studenten die ernaar kijken, hoe veel tijd spenderen ze eraan en levert dat ook wat op?

Niet geheel verrassend blijkt dat studenten door de opnames driemaal minder naar de les komen. Dat voelde elke lesgever wel aankomen. Nochtans blijkt fysieke aanwezigheid in de les net tot de beste studieresultaten te leiden. Wie denkt dat studenten hun afwezigheid compenseerden door de lessen digitaal te volgen, zit ernaast. Zelfs wie intensief de lessen digitaal volgde, kon daarmee de fysieke afwezigheid niet compenseren.

Odysseus

Het totale effect van de bijkomende opnames was negatief: studenten scoorden slechter door het introduceren van digitale opnames, ook al gingen de lessen door zoals voorheen. Meisjes bleken het meest last te hebben van het effect. Terwijl zij hoger scoorden dan jongens voor het invoeren van opnames, zakte hun niveau samen met de jongens nadien tot hetzelfde niveau.

Vervelend nieuws voor een techno-optimist. Wil dat zeggen dat we de technologie beter weer afschaffen? Niet noodzakelijk. Maar we moeten onder ogen zien dat de menselijke natuur complex is.

Dezelfde onvoorspelbare effecten zie je bij de introductie van veel andere technologische vernieuwingen

Ik durf dan ook ouderwets, en met veel geklaag en gesteun van de studenten, aanwezigheid in de les te verplichten. Het is het equivalent van Odysseus die zich aan de mast vastbindt om de lokroep van de sirenen te weerstaan. Studenten hebben dat Odysseus-effect trouwens natuurlijk zelf ook al lang door. Het is een van de redenen van het succes van samen studeren.

De onverwachte effecten van digitale lesopnames zijn natuurlijk een intrigerend voorbeeld, maar dezelfde onvoorspelbare effecten zie je bij de introductie van veel andere technologische vernieuwingen. Of het nu gaat over zelfsturende wagens, taaltechnologie, artificiële intelligentie of robotica op het werk. Menselijk gedrag is wispelturig. Ik voorspel gouden tijden voor psychologen. En columnisten.

Lees verder

Tijd Connect