Een pakje dwarsheid

Caroline Pauwels

Geluk, gezondheid, voorspoed, energie, inspiratie. De dingen die we elkaar bij de overgang naar een nieuw jaar wensen, klinken bekend in de oren. En ze veranderen haast nooit. Voor onze voorouders waren de dingen die ertoe deden nagenoeg dezelfde als voor ons nu.

©Photo News

Toch wil ik graag iets aan het wensenlijstje toevoegen: dwarsheid. Dat er in 2019 meer dwarsdenkers mogen opstaan. Leve de dwarsdenkerij in tijden van groepsdenken. Want ook al denkt niet iedereen vandaag hetzelfde, het zijn toch vooral kampen die tegenover elkaar staan. En in die kampen weerklinken vaak weinig dissidente geluiden. De verzuiling van weleer heeft plaatsgemaakt voor nieuwe silo’s van gelijkgestemden.

Ik mis dus de individuele stem. De mens die niet steeds herhaalt wat anderen hebben voorgedacht, die een authentieke mening durft te vormen en te uiten, ook als die tegen de eigen groep ingaat.

Ik mis de mens die een authentieke mening durft te vormen en te uiten, ook als die tegen de eigen groep ingaat.

Dwarsheid is in wezen een positieve eigenschap en gaat gepaard met openheid, vrijheid en durf. Het vraagt lef om tegen het stamdenken in te gaan. ‘Tribalization’, zo heet het jongste boek van de Midden-Oostenkenner Koert Debeuf. Hij ziet overal nieuwe grenzen opduiken. De globalisering als motor van vooruitgang, humanisme en kennisverspreiding krijgt af te rekenen met een brutale tegenkracht: die van het stamdenken. Wij tegen zij. En daar komt oorlog van, vreest Debeuf.

Muren

Toen ik rector werd, ging mijn eerste academische openingsrede over muren. ‘Break down the walls’, was de titel. Vandaag besef ik nog sterker dan twee jaar geleden dat muren afbreken een tegendraadse bezigheid is. Maar zo noodzakelijk.

Je opsluiten in je eigen groep en in het eigen grote gelijk van die groep is een vorm van intellectuele vrijheidsberoving. Uiteraard is het niet verkeerd ergens bij te willen horen, maar blijf tegelijk trouw aan jezelf. Dat is de essentie van vrijheid.

Je opsluiten in je eigen groep en in het eigen grote gelijk van die groep is een vorm van intellectuele vrijheidsberoving.

We hebben nood aan persoonlijkheden als Johan Anthierens, wiens nagelaten werk ‘Leve mij’ zijn levensmotto als ondertitel heeft: ‘Niemands meester, niemands knecht.’ Anthierens had lef en dacht vrij.

Zijn er vandaag Anthierensen? Nee, hij was uniek, gelukkig maar. Maar ik zie wel mensen die een gelijkaardige rol opnemen. Alleen, het zouden er meer mogen zijn. Dwarsdenkers op het publieke forum werken aanstekelijk. Ze verspreiden dwarsdenkerij als levenshouding.

Openheid

Een dwarsdenker in elke huiskamer, zou dat geen mooi streven zijn? Of zou de wereld dan stilvallen, wegens te veel dwarsheid? Ik denk het niet. Dwarsdenkers zijn geen dwarsliggers. Dwarsdenken maakt de wereld veel groter, opent nieuwe mogelijkheden en andere perspectieven.

Dwarsdenkers zijn geen dwarsliggers. Dwarsdenken maakt de wereld veel groter, opent nieuwe mogelijkheden en andere perspectieven.

Die openheid is de basis van dwarsdenken en denken tout court. Wie met een open geest naar de wereld kijkt, observeert beter, analyseert scherper en legt verrassende verbanden. Ik spreek vaak op diploma-uitreikingen en de jongste tijd geef ik de afgestudeerden de raad mee in de voetsporen van Leonardo da Vinci te treden.

Ook Leonardo was een dwarsdenker. Lees vooral de magistrale biografie van Walter Isaacson. Da Vinci legde zich niet neer bij denkkaders en opvattingen, werkte in de eerste plaats voor zichzelf en was gedreven door nieuwsgierigheid en experimenteerde in de meest uiteenlopende domeinen. De wegen die hij insloeg, liepen soms dood, maar dat kan je pas weten als je eerst van het pad bent afgeweken.

Laten we van 2019 dus een avontuur maken, waarbij we vertrouwde paden verlaten en de denker in ons aan het werk zetten. Dat zal leiden tot authentieke inzichten. Die zullen voor iedereen anders zijn, maar wel altijd verfrissend. En dwars.

Lees verder

Tijd Connect