Europa moet duidelijk zeggen wat afscheiding betekent

Luuk van Middelaar

Merkel, Macron, Tusk, Juncker en de anderen mogen ook eens luid en duidelijk herhalen dat territoriale afscheiding uit een lidstaat het vertrek uit de Unie betekent, zonder garantie op terugkeer.

Luuk van Middelaar is politiek filosoof

Met uitspraken die net genoeg opening voor dialoog bieden, hebben de Catalaanse president Carles Puigdemont en de Spaanse premier Mariano Rajoy een acute botsing en geweld voorkomen. De eerste riep dinsdag de onafhankelijkheid uit, waarna hij de inwerkingtreding binnen enkele seconden opschortte. De tweede gaf de dag erna de Catalanen tot maandag om te zeggen wat ze bedoelen. Constructieve ambiguïteit. Tot teleurstelling van de hardliners deinsden ze elk terug voor de radicale opties. Beiden kopen tijd.

Luuk van Middelaar ©Dieter Telemans

De Catalaan heeft tijd nodig omdat acute onafhankelijkheid – behalve allicht tot geweld – tot economische chaos zou leiden. Het lijkt alsof praktische vervolgstappen volstrekt ondoordacht zijn. Een ‘Catalexit’ betekent een vertrek uit Europese markt én munt in één. Alle onzekerheid van de brexit plus de catastrofe van de grexit dus. Misschien maakt het de ultralinkse nationalisten van Puigdemonts coalitiepartner CUP weinig uit dat de eerste banken al uit Barcelona vertrekken en zijn ze de euro liever kwijt, maar denkt de meerderheid van de Catalanen daar ook zo over?

Door de starre houding van Madrid werd de stem van de gematigden niet gehoord. Door hardnekkig elk debat af te wijzen, kregen separatistische illusies vrij spel.

In internationale berichtgeving blijft onderbelicht dat de opkomst bij het referendum maar 43 procent bedroeg. In een opiniepeiling van deze zomer was 41 procent van de Catalanen voor afscheiding, 49 procent tegen. Wie Spanje verkiest, bleef op 1 oktober beter thuis, om een onwettig referendum geen politiek gezag te verlenen.

Dat verklaart ook stemmen zoals die van Barcelona’s linkse burgemeester Ada Colau. De invloedrijke Colau zei deze week de uitslag van 1 oktober geen basis voor eenzijdige stappen te vinden. Eerder had ze een wettig referendum bepleit. Dit had klaarheid en rust kunnen brengen, zoals in Schotland in 2014 (in een referendum dat Londen goedkeurde).

Madrid verloor de slag om de beeldvorming en staat nog altijd achter op dit vlak. Na de beelden van mensen die vluchtten voor de wapenstokken van de politie kantelde de sympathie van het internationale publiek. Van lastpakken werden de Catalanen slachtoffers. Een stommiteit van het centrale gezag.

Politieke dialoog kan nu alleen slagen als ook de niet-radicale opties en stemmen zichtbaar worden in de publieke ruimte. Dat begint stilaan te gebeuren. In Barcelona zijn er demonstraties met de leuze ‘Catalonië ja, Spanje ook’. In Madrid en andere steden betogen burgers die hun gehechtheid aan Spanjes eenheid betuigen.

Donderdag is er een Europese top over de brexit - ook een afscheiding. De Britse uittocht vindt echter plaats na een wettig referendum en betreft een vertrek uit een statenverband, niet uit een staat. Zelfs in die situatie blijkt het haast ondoenlijk. De lijdensweg van de Britse premier Theresa May zou de Catalanen te denken moeten geven.

Een ‘Catalexit’ betekent een vertrek uit Europese markt én munt in één. Alle onzekerheid van de brexit plus de catastrofe van de grexit dus.

Merkel, Macron, Tusk, Juncker en de anderen mogen ook eens luid en duidelijk herhalen dat territoriale afscheiding uit een lidstaat het vertrek uit de Unie betekent, zonder garantie op terugkeer. Voor premier Charles Michels binnenlandse politiek is dat misschien lastig, maar zo zijn de constitutionele feiten.

Met een ‘Cataladiós’ verliezen de Catalanen de euro, het EU-burgerschap (een toegift op het burgerschap van een lidstaat) en hun deelname aan Schengen (waardoor grenscontroles en visa dus opnieuw ingevoerd worden). Zonder uitzicht op terugkeer in de club, want die mag Spanje vetoën. Deze harde boodschap klonk nooit helder door.

De Europese Unie voedt regionale afscheidingsbewegingen door de onzichtbare geborgenheid die ze biedt. Illusies over een ‘Europa van de regio’s’ droegen daar ook toe bij. Een Unie van zwakke staten is echter een zwakke Unie en zou ook voor Catalonië geen sprookje zijn.

Luuk van Middelaar is politiek filosoof. Hij bekleedt de leerstoel ‘Europese waarden’ aan de Université catholique de Louvain. Vorige maand verscheen zijn boek De nieuwe politiek van Europa.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Partner content