De kleren van de Europese keizer worden echt wel rafelig. Als er al een aanzet was voor een Europese eenwording, dan is die opnieuw afgebrokkeld tot wat Charles de Gaulle bestempelde als ‘het Europa van de mythes, de ficties, de parades’. Dat hebben de Nederlandse kiezers nog eens benadrukt.

©rv

De debatten georganiseerd door het Nederlandse Nexus Instituut verlopen doorgaans in een rustige, haast hoofse sfeer. Politici, publicisten en academici buigen zich over ‘het Europese culturele erfgoed in zijn levensbeschouwelijke en filosofische samenhang’.

Het Nexus- symposium in het vorige zaterdag volgelopen Amsterdamse DeLaMar Theater viel uit die toon. De zeven deelnemers aan het debat, aangekondigd als ‘The Battle for Europe’, gaven elkaar stevig partij. Onder hen Pavlo Klimkin, de Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken, Harry van Bommel, lid van de Tweede Kamer voor de SP, de Bulgaar Ivan Krastev, een van de oprichters van de European Council on Foreign Relations, en John Laughland, Brits politiek filosoof en strijdend euroscepticus. Als bij een vuistkamp liet het publiek luidruchtig zijn af- en goedkeuring blijken voor de aangebrachte argumenten.

Het onderwerp van het debat, de grenzen van Europa, verlegde zich snel naar de manier waarop de Europese Unie de democratie hanteert en naar de vraag of het samenwerkingsakkoord tussen de EU en Oekraïne goedkeuring verdiende. Dat laatste was de referendumvraag die afgelopen woensdag door een ruime meerderheid van de opgekomen Nederlandse kiezers met een klinkende nee werd beantwoord. Opmerkelijk: de nee-stem woog met ruim 61 procent net zo zwaar door als in het referendum over de Europese grondwet in 2005, al was de opkomst toen groter.

Referendums moeten ze niet in de Europese hoofdkwartieren. Daar is de ware democraat iemand die de Europese beslissingen ongelezen onderschrijft.

De uitslag van het Nederlandse referendum stemde Europees Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker ‘triste’. Referendums moeten ze niet in de Europese hoofdkwartieren. Daar is de ware democraat iemand die de Europese beslissingen ongelezen onderschrijft. Wie vragen stelt, is een populist. In een opiniestuk over een eventueel referendum over de Europese grondwet schreef gewezen premier Jean-Luc Dehaene destijds: ‘Hoeveel burgers hebben de grondwet gelezen waarover ze verondersteld worden zich uit te spreken?’ Het klonk een beetje als de bezwaren tegen het algemeen stemrecht geformuleerd door Charles Woeste, die het ondenkbaar achtte dat ‘ooit ongeletterde handarbeiders en boeren-knechten de wet zouden stellen’. In de EU heeft de politiek, zoals in het vers van Leonard Nolens, de burger al langer weggestemd. Dat mochten ook de Grieken ondervinden.

Op Twitter herinnerde gewezen minister Steven Vanackere (CD&V) aan die andere uitspraak van Dehaene: dat je met een referendum altijd een antwoord krijgt op een vraag die je niet hebt gesteld. Of in dit geval: niet durft te stellen. Want de Nederlanders hebben inderdaad niet alleen het samenwerkingsakkoord afgewezen, maar ook de Europese Unie in haar huidige vorm en werking. En precies over het lidmaatschap van die EU zullen de kiezers in het Verenigd Koninkrijk zich op 23 juni in een referendum kunnen uitspreken. Dat men op en rond het Brusselse Schumanplein niet gerust is in de afloop, mag worden afgeleid uit de beslissing om de volgende Europese top van staatshoofden en regeringsleiders uit te stellen tot na het brexitreferendum.

Referendums, zoals wellicht ook over het trans-Atlantische vrijhandels- en investeringsverdrag, maken het voor de EU-elite steeds moeilijker om de Monnet-methode te hanteren. Volgens Jean Monnet, de hoofdarchitect van de Europese eenmaking, was de Europese integratie een zaak van stille maar gestage overdracht van bevoegdheden van de lidstaten naar het Europese niveau, zonder de wrevel of de vijandigheid van de bevolking te wekken.

Zo had België wel 541 dagen nodig om een regering te vormen die wat bevoegdheden van het federale naar het regionale niveau wilde overhevelen. Terwijl bevoegdheden die de soevereiniteit van het federale koninkrijk bepalen, doorgeschoven werden naar de EU zonder dat het federale parlement verpinkte. Artikel 34 van de Belgische grondwet, dat zoiets mogelijk maakt, werd sinds de invoering in 1970 nooit aangepast aan de nieuwe Europese en internationale omgeving.

Nieuwe Koude Oorlog

Nu mag nog worden beweerd dat de Nederlandse kiezers die zich tegen het samenwerkingsakkoord kantten geen enkele belangstelling hadden voor Oekraïne, toch getuigde het van een politieke roekeloosheid om zo’n akkoord te sluiten met dit land, dat door Rusland als een grensstaat - zeg maar bufferstaat - wordt beschouwd.

In 1990 al, kijkend naar de ineenstortende Sovjet-Unie, voorspelde de diplomaat George Kennan, de bedenker van de naoorlogse Amerikaanse containmentpolitiek, grote moeilijkheden met Oekraine. Na de onafhankelijkheid van het land in 1991 voegde hij daar in een belangwekkend artikel aan toe dat de relatie van de nieuwe staat met Rusland bezwaard werd door de miljoenen inwoners die nooit Oekraïners waren, maar altijd Russen bleven, met hun eigen taal, tradities en karakter.

Met een chaoot als Boris Jeltsin aan het Russische roer, stelden zich geen problemen met de snelle uitbreiding van de NAVO en van de Europese Unie tot aan de Russische voordeur. Daarin kwam snel verandering met Vladimir Poetin, die zich de oude Russische grootmachtambities aanmeet. De verslechterende economische situatie in zijn land wakkert die ambitie nog aan.

De Europese Unie heeft alle waarschuwingen in de wind geslagen en het associatieverdrag doorgedrukt. Oekraïne, een van de corruptste landen in Europa, betaalt daar nu de prijs voor. Of liever, de bevolking betaalt die prijs. President Petro Porosjenko bracht zijn patrimonium in veiligheid in Panama. De economie van het land en de waarde van de munt, die al niet te sterk waren, zijn de afgelopen jaren letterlijk ingezakt. Oekraïne is sinds 2014 de Krim definitief kwijt aan Rusland, en heeft geen enkele controle meer over het Russischgezinde oosten van het land.

Enkele weken geleden was de Amerikaanse publicist Robert D. Kaplan in België voor de voorstelling van zijn jongste boek. ‘Duister Europa’ handelt over zijn reizen door Roemenië, maar ook door Oekraïne en Moldavië, landen die aan de frontlinie van de nieuwe Koude Oorlog liggen. Volgens een Roemeense informant van Kaplan hebben Europa en de NAVO geen verweer tegen de Russen, die hun doelen beter kunnen realiseren met Gazprom dan met hun leger, en met verhoogde spionageactiviteiten, het runnen van misdaadsyndicaten, het opkopen van banken, strategische goederen en mediabedrijven die Russische propaganda spuien, en de financiering van pro-Russische rechtse partijen.

In het jongste nummer van het invloedrijke Foreign Affairs voorspelt Kap-lan dat de Verenigde Staten - en dus ook de NAVO - niet kunnen blijven toezien op de pogingen van Rusland (en China) om de internationale grenzen te verleggen, zoals in Oekraïne. ‘Washington moet een klare rode lijn trekken’, schrijft hij. ‘En het moet bereid zijn die opstelling zo nodig militair kracht bij te zetten’.

Europa staat erop te kijken. Het heeft nu een associatieverdrag met Oekraïne, maar geen middelen om Poetin naar zijn mand te sturen. Het kijkt machteloos toe, in beslag genomen door zijn wankele banken en kapseizende lidstaten als Griekenland, worstelend met de asielcrisis en de gevolgen van de chaos in het Midden-Oosten, kampend met OostEuropese lidstaten die een aparte invulling geven aan de democratie. In het pas verschenen interviewboek ‘L’Homme qui ne voulait pas être roi’ treurt gewezen EU-Commissievoorzitter Jacques Delors: ‘Europa heeft geen ziel.’ Dat is zwak uitgedrukt.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud