‘De rechtsstaat is geen rustig bezit, geen huis waar we onbezorgd kunnen gaan slapen.’ De uitspraak van de Nederlandse jurist en PvdA-senator Willem Witteveen, die omkwam in de vliegtuigramp boven Oekraïne, blijft relevant.

Wie de televisiebeelden niet zag, kon het amper geloven. Afgelopen maandag werd de Italiaanse oud-premier Silvio Berlusconi, een veroordeelde politieke schurk, door de Europese Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker ingehaald en omhelsd als een goede vriend. Zo te horen wordt de 81-jarige Berlusconi in de Europese salons rond het Brusselse Schumanplein beschouwd als de ultieme borstwering tegen het oprukkende populisme in Italië. In de peilingen is Forza Italia, het als partij poserende politieke bedrijf van Berlusconi, opgerukt naar de derde plaats. Op de eerste plaats prijkt nog altijd de Vijfsterrenbeweging, het narrenschip van gewezen komiek Beppe Grillo, gevolgd door de sociaaldemocratische Partito Democratico van gewezen premier Matteo Renzi.

©rv

Om verder aan te sterken zet Berlusconi in op de samenwerking met extreemrechts. Dat is niet zo verwonderlijk. In het verleden liet hij zelden een gelegenheid ontglippen om de naam van Benito Mussolini wat bij te poetsen. Volgens Berlusconi liet Mussolini nooit mensen vermoorden, ‘hij stuurde ze gewoon gedwongen met vakantie’. En dus spant hij graag samen met de extreemrechtse Lega en Fratelli d’Italia, waar voorzitster Giorgia Meloni het woord gematigd uit het woordenboek heeft geschrapt.

Deze man dus, die in 2013 uit het Italiaanse parlement werd gezet wegens belastingfraude, wordt nu dus door de Europese Commissievoorzitter aan het hart gedrukt. Dat zal in Warschau en Boedapest niet onopgemerkt zijn gebleven. Want zowel Polen als Hongarije staat in Brussel op de zwarte lijst wegens pogingen om met allerlei manoeuvres de democratische rechtsstaat uit te hollen. De Poolse en Hongaarse machthebbers lijken een stel onhandige amateurs naast Berlusconi, die ooit op de cover van The Economist werd betiteld als ‘de man die een heel land verneukte’. In het geval van dit libidineuze heerschap mag dat zelfs letterlijk worden genomen.

Als de Europese Commissie al op Berlusconi moet rekenen om Italië en Europa te vrijwaren van een nieuwe populismegolf, zit de Unie echt wel in nesten en lijkt de tijd gekomen om in paniek te slaan.

Als de Europese Commissie al op Berlusconi moet rekenen om Italië en Europa te vrijwaren van een nieuwe populismegolf, zit de Unie echt wel in nesten en lijkt de tijd gekomen om in paniek te slaan.

Ook in eigen land lijken de sterren niet echt gunstig te staan. Naar aanleiding van de migratiekwestie en de rellen rond Soedanese migranten op doorreis is het politieke debat omgeslagen in een scheldpartij. Weliswaar niet in het parlement, dat werkloos toekijkt, maar daarbuiten. Begrippen als links, rechts, conservatief, reactionair, populisme en extreemrechts worden door elkaar geklutst, zodanig zelfs dat ze uiteindelijk betekenisloos worden.

Het is ook te merken dat de Derde Weg de politieke strijd heeft gereduceerd tot een keuze tussen Coke en Pepsi, zoals de Duitse politieke wetenschapper Jan-Werner Müller ooit aangaf. Een treffend voorbeeld was het antwoord van PS-kopstuk Paul Magnette op de jongste uitval van Bart De Wever (N-VA) naar de linkse reacties op de migratiepolitiek van de federale regering. Magnettes argumenten tegen de aanpak van de regering-Michel konden met evenveel aplomb worden aangewend voor het fileren van de migratiepolitiek van de regering van zijn partijgenoot Elio Di Rupo, die evenzeer de grenzen dicht probeerde te spijkeren. Het is uitgerekend die centrumlinkse regering die de Staatsveiligheid een opmerkelijk brede armslag gaf voor het inwinnen van inlichtingen. Vergeleken daarbij verbleekt zelfs het huiszoekingsbevel om illegalen op te pakken.

Omvallende Volkenbond

De zorg om de rechtsstaat lijkt in de Belgische politieke debatten niet altijd het eerste doel, dan wel een poging om de regering te verdelen en onderuit te halen. Terwijl ‘de rechtsstaat geen rustig bezit is, geen huis waar we onbezorgd kunnen gaan slapen’. Het is een bekende uitspraak van de Nederlandse jurist en PvdA-senator Willem Witteveen, die in 2014 omkwam in de vliegtuigramp boven Oekraïne. Witteveens bedenking zette eerder deze week de toon bij de presentatie van het boek ‘De strijd om de democratie’ aan de universiteit van Leiden.

‘De strijd om de democratie’ is een opstellenbundel bijeen gebracht door drie academici en publicisten, Afshin Ellian, Gelijn Molier en Bastiaan Rijpkema, bekend van het meermaals bekroonde ‘Weerbare democratie’. De overige bijdragen in het boek zijn van de hand van juristen en auteurs als Rick Lawson, Paul Cliteur, Bart Verheijen, Jasper Doomen en Dirk Verhofstadt.

Hoewel het opzet verschilt, is ‘De strijd om de democratie’ minstens zo belangwekkend als het vorig jaar verschenen ‘The Retreat of Western Liberalism’ van Edward Luce, een van de kroontjespennen van Financial Times. Wat Luce vooral bezighoudt, is de ontgoocheling en de onzekerheid van de middenklasse, die zich buitengesloten voelt, en het verwoestende effect daarvan op de liberale democratie. Die democratie is een zwaar beschadigd merk. Ze dreigt compleet verloren te gaan als de burgermaatschappij verder verbrokkelt.

Wat Luce vooral bezighoudt, is de ontgoocheling en de onzekerheid van de middenklasse, die zich buitengesloten voelt, en het verwoestende effect daarvan op de liberale democratie.

Luce’s werk komt neer op een indringende boedelbeschrijving van de ingestorte Washington Consensus (standaardaanbevelingen voor landen getroffen door de economische crisis) en van de gevolgen van de komst van president Donald Trump, die afrekende met het laatste greintje verlicht eigenbelang dat de naoorlogse Verenigde Staten kenmerkte. De samenstellers van ‘De strijd om de democratie’ rekenen op de Europese veerkracht om die strijd ook te winnen door de voortdurende zorg voor de rechtsstaat. Volgens Rick Lawson, hoogleraar Europees recht in Leiden, is de Europese Unie de echte hoeder van rechtsstaat. Jammer genoeg gedraagt de Unie zich nogal nonchalant, vooral als het erom gaat toe te zien op de toepassing van de uitspraken van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Ook al is dat Hof in de eerste plaats een zaak van de Raad van Europa.

Bijna 10.000 - u leest het goed - arresten van het Europees Hof van Justitie wachten in liefst 46 van de 47 lidstaten op tenuitvoerlegging, hoewel sinds het Verdrag van Amsterdam uit 1999 de meeste Europese verdragen de zorg voor de naleving van de mensenrechten benadrukken. In het Verdrag van Lissabon (2009) kreeg het Grondrechtenhandvest zelfs een juridisch bindende status, merkte Rick Lawson in Leiden op. Hij besloot zijn uiteenzetting met de verwijzing van Winston Churchill naar de omvallende Volkenbond in zijn beroemde rede van 1946: ‘De Volkenbond faalde niet door zijn principes of concepten. Hij faalde omdat die principes werden veronachtzaamd door de staten die ze hadden aangebracht. Hij faalde omdat de toenmalige regeringen bang waren om de feiten onder ogen te zien en te handelen toen ze daar nog de tijd voor hadden.’

Als het de Unie wil stutten, dan kan Brussel Churchills uitspraak maar beter nog eens onder ogen nemen, alvorens opnieuw aan te pappen met politieke oplichters à la Berlusconi.

Afshin Ellian, Gelijn Molier & Bastiaan Rijpkema (red.) - De strijd om de democratie - 2018, Amsterdam, Boom, 29,90 euro.

Edward Luce - The Retreat of Western Libera-lism - 2017, London, Little, Brown. 19,99 euro.

Lees verder

Gesponsorde inhoud