Bijlichten in het duister

Hoogleraar economie UGent

Heel wat lichten staan op groen. De werkloosheid daalt, de welvaart neemt toe, de inflatie is onder controle. We maken de langste periode zonder gewelddadig conflict mee sinds de Romeinse tijd. Het aantal verkeersslachtoffers daalt in vrijwel heel Europa. We leven langer en gezonder dan ooit.

Maar iedereen laat het hoofd hangen uit angst voor het onbekende, het nieuwe, de vreemde, de ondergang. Dat komt niet alleen door terroristen van allerlei allooi - religieuze extremisten, xenofoben, vrouwenhaters, homobashers en andere fanatici - die terreur zaaien om angst te oogsten, maar ook door de toenemende complexiteit van onze geglobaliseerde wereld en vooral door de technologische doorbraken die onze maatschappij hevig door elkaar schudden.

Het verleden was echt niet zo leuk als we denken, we kunnen er niet naar terug, en het biedt geen leidraad voor de toekomst, wat sommigen ons ook op de mouw willen spelden.

Het gaat zo snel dat ons reptielenbrein ervan duizelt en onze maatschappelijke structuren niet meer kunnen volgen. In onze zoektocht naar iets om in te geloven houden we ons wanhopig vast aan denkkaders die we vinden in de bedrieglijke achteruitkijkspiegel van het verleden.

Al te vaak is dat nieuwe denkkader gewoon het verlangen naar een sterke leider die ons de weg moet tonen. Helaas beroepen charismatische leiders zich meestal op een geromantiseerd verleden dat vooral in onze collectieve verbeelding bestaat. Het verleden was echt niet zo leuk als we denken, we kunnen er sowieso niet naar terug, en het biedt vooral geen leidraad voor de toekomst, wat sommigen ons ook op de mouw willen spelden.

Stokebrand

In Polen en Hongarije vieren vreemdelingenhaat, antisemitisme, conservatisme en nationalisme hoogtij. In Nederland wordt, na Geert Wilders, Thierry Baudet de nieuwe ultraconservatieve en machtsbeluste stokebrand. Bij ons stelt Bart De Wever identiteit centraal in zijn discours. Veel angstige Vlamingen stellen hun hoop in die conservatieve en nationalistische leider.

Zelfs in Frankrijk werd het Front National maar ternauwernood verslagen door de nieuwe politieke beweging van president Emmanuel Macron, die en passant het gescleroseerde Franse partijpolitieke systeem volledig van de kaart veegde. In Duitsland wist bondskanselier Angela Merkel maar net de meubels te redden en beleefde het xenofobe Alternative für Deutschland zijn grote doorbraak. De Europese onderstroom is duidelijk conservatief.

De angst gezaaid door het terrorisme, de globalisering en de technologische doorbraken, en de conservatieve en vaak populistische politieke reacties daarop, sijpelen als een traag werkend gif onze geesten binnen en dreigen onze samenleving te verzieken

Bijna overal worden de klassieke sociaaldemocraten weggevaagd. Gelijkheid, broederlijkheid, vrijheid, solidariteit? Uit de mode. Identiteit en religie zijn de thema’s van vandaag. In het publieke debat is het bon ton te verdedigen dat de ene cultuur, godsdienst, huidskleur, afkomst of seksuele geaardheid superieur is aan de andere, dat je in eerste instantie voor jezelf moet zorgen en niet voor je medemens, dat je voor meer veiligheid maar beter lang verworven vrijheden kan opofferen, dat de democratie haar taak niet met de gewenste doeltreffendheid kan vervullen.

Solidair zijn we alleen nog met wie deel uitmaakt van onze eigen groep. Door zichzelf in te graven in het beheer van oude structuren in plaats van lijnrecht tegen de conservatieve onderstroom in te gaan is de sociaaldemocratie druk bezig haar eigen graf te delven.

Illusie

Door doelbewust onze samenleving op te splitsen in een wij en een zij ondergraaft de nieuwe lichting sterke leiders het idee van multiculturalisme en kosmopolitisme. De angst gezaaid door het terrorisme, de globalisering en de technologische doorbraken, en de conservatieve en vaak populistische politieke reacties daarop, sijpelen als een traag werkend gif onze geesten binnen en dreigen onze samenleving te verzieken.

Als we de gezworen vijanden van de verlichting willen overwinnen, moeten we vooral onze geest beschermen. Een samenleving kan maar zo goed worden als we in staat zijn ons te verbeelden. Als de angst onze verbeelding regeert, krijgen we wat we het meest vrezen: een verkrampte, gepolariseerde en onveilige maatschappij die onze vrije, democratische manier van leven en denken opgeeft voor de illusie van veiligheid.

Door zichzelf in te graven in het beheer van oude structuren in plaats van lijnrecht tegen de conservatieve onderstroom in te gaan is de sociaaldemocratie druk bezig haar eigen graf te delven.

Het is tijd om ons niet langer vast te klampen aan de vormen uit het verleden, maar de toekomst vorm te geven met nieuwe gedachten en ideeën. De nieuwe technologie biedt ook de kans om nieuwe vormen van participatie, communicatie, onderwijs en overleg te creëren. We kunnen onze energievoorziening decentraliseren en drastisch groener maken. In alle sectoren schieten nieuwe initiatieven van de deeleconomie uit de grond.

De elektrificatie van onze mobiliteit zal de luchtkwaliteit spectaculair verbeteren en de geluidsoverlast verminderen. De mogelijkheid bestaat om onze steden, handel en industrie in te richten naar het model van de circulaire economie en de productie te herlokaliseren. Er is het perspectief op een betere en gepersonaliseerde gezondheidszorg. Er is de mogelijkheid van nieuwe participatieve bedrijfsvormen.

Er is zo veel meer dan het verleden. We hebben nood aan licht, meer licht, in deze duistere tijden.

Lees verder

Gesponsorde inhoud