Boekje open over het kapitalisme

Innovatie-ondernemer en partner nexxworks

Wat doet een mens zoal op de eerste mei? Nog altijd flink wat medemensen trekken dan graag iets roods aan, of iets groens. En gaan een pint drinken terwijl ze vol bewondering luisteren naar een speech over al het onrecht dat de werkende mens wordt aangedaan, en over hoe slecht onze regering wel is.

Misschien moeten we in het vervolg op 1 mei science­fiction bekijken in plaats van optochten en toespraken te volgen.

Dat is niet zo mijn ding. Ik maak er elk jaar een punt van me op de Dag van de Arbeid op zijn minst in te leven in het gedachtegoed van die feestdag door iets dieproods te lezen. Dit jaar was dat ‘Four Futures: Life After Capitalism’ van Peter Frase.

Frase, een jonge socioloog uit New York, is een overtuigde communist. Hij was onlangs te gast in Gent, maar ik heb hem helaas gemist. Dan heb ik zijn boekje maar gelezen. Het staat bol van de verwijzingen naar Marx en Keynes, en gaat uit van de vraag ‘wat zijn de scenario’s voor de mensheid na het kapitalisme?’.

©Tom Verbruggen

Het was dit weekend trouwens precies 200 jaar geleden dat Marx geboren werd in Trier. Dat werd er gevierd met de onthulling van een gigantisch bronzen beeld, volledig gefinancierd door China, waar de inwoners van Trier niet onverdeeld gelukkig mee bleken. Het heeft iets tragikomisch dat de geboorte van de grote denker - die de klassenstrijd gebruikte om te voorspellen dat het kapitalisme zou imploderen - ook gevierd werd met de meest afgrijselijke commerciële prullaria: van Marx-spaarpotjes (met ‘Das Kapital’ erop) tot Marx-koffiekoppen (‘Koffiedrinkers aller landen, verenigt u!’).

Scenario's

Maar het heeft ook iets vertederends dat een jonge denker als Frase nog altijd gelooft dat ‘het einde van het kapitalisme’ nabij is, en het wachten bijna voorbij is. Hij baseert zich niet op de verschrikkingen van de bourgeoisie zoals Marx, maar op de opkomende technologie, in het bijzonder automatisering, artificiële intelligentie en robotisering, en wat die betekent voor onze toekomst. Het is vrij duidelijk in ‘Four Futures’ dat Frase weinig kaas gegeten heeft van technologie. Wel stelt hij een bijzonder interessante set van scenario’s voor, gebaseerd op twee assen.

De eerste as is die van ‘abundance’ (overvloed) en ‘scarcity' (schaarste). In onze niet te stillen honger naar meer vreten we onze planeet kaal, en krijgen we een schaarste van natuurlijke hulpbronnen. Omgekeerd zien we in een geautomatiseerde economie dat er een overvloed van producten en diensten komt waarvoor minder en minder menselijke arbeid nodig is. Op de tweede, politieke as staan ‘equality’ (gelijkheid) en ‘hierarchy’. Hier maken we keuzes over hoe we de rijkdommen (her)verdelen, op basis van gelijkheid. Waar we zo goed mogelijk proberen om iedereen gelijk te bedelen, of - omgekeerd - waar we een maatschappij krijgen met een grote kloof tussen de haves en de havenots.

Een Karl Marx-spaarpot, een van de vele merchandisingproducten op de markt gebracht ter gelegenheid van de 200ste geboortedag van de filosoof. ©AFP

Die twee assen geven vier scenario’s, waarvan de twee extreme de interessantste zijn. Natuurlijk is Frases favoriete scenario de combinatie van ‘equality’ en ‘abundance’, en dan komt hij uit op het communisme. Net als de drie andere illustreert hij dat scenario met sciencefiction. In dit geval ‘Star Trek’. Die tv-serie is gebaseerd op een communistisch utopisch toekomstscenario, waar energie en grondstoffen in overvloed zijn, en waar geen persoonlijk bezit meer is. Iedereen gelijk, en allemaal dezelfde pyjama.

Plebs

Neem je de omgekeerde combinatie van ‘hierarchy’ en ‘scarcity’, dan krijg je het scenario dat Frase beschrijft als ‘exterminism’. Het sciencefictionequivalent is de film ‘Elysium’ met Matt Damon. Het plebs bevolkt de uitgeputte aarde, terwijl de ultrarijken leven op het luxueuze ruimteschip Elysium. Volgens Frase kunnen - als niets ondernomen wordt - de nieuwe ultrakapitalistische netwerkgiganten als Apple, Google, Amazon en Facebook wel eens de Elysiums van de toekomst worden, en sociale media en e-commerce het nieuwe ‘opium van het volk’.

Peter Frase heeft gelijk dat we moeten nadenken over hoe wij in de toekomst willen overleven als mensheid, voor we in een scenario geduwd worden en voor voldongen feiten staan.

De scenario’s van Frase raken mij wel. Ik ben het totaal oneens met zijn redeneringen, maar hij heeft gelijk dat we moeten nadenken over hoe wij in de toekomst willen overleven als mensheid, voor we in een scenario geduwd worden en voor voldongen feiten staan. Mijn handen jeuken om het boekje te herschrijven, maar dan onderbouwd met wetenschap en feiten.

We leven op het einde van een industrieel tijdperk waarin het kapitalisme heeft gewonnen, jammer voor Marx. Maar we staan aan het begin van een technologisch tijdperk, waar de impact van het digitale vele malen groter en sneller zal zijn dan die van de stoommachine in het vorige tijdperk. De 1 meitoespraken, maar ook de reacties uit rechtse hoek, hebben bijzonder vaak weg van clichématige cafépraat, doordrenkt van nostalgie naar het verleden. Misschien moeten we in het vervolg op 1 mei in plaats van optochten en toespraken te volgen sciencefiction bekijken en debatteren over toekomstscenario’s.

Lees verder

Gesponsorde inhoud