De psychologie van het mondmasker

Professor management aan de University of New South Wales in Sydney

Tijdens de coronacrisis zien we een breuklijn tussen mensen die strikt de regels willen naleven en anderen voor wie het allemaal niet zo nauw steekt. Vanwaar die breuklijn?

Een massa mensen protesteerde in Brussel naar aanleiding van de dood van George Floyd. Zo’n massabetoging is een flagrante overtreding van de coronamaatregelen. ‘Dit moment is te belangrijk om voorbij te laten gaan’, oordeelden proteststemmen. ‘Compleet van de pot gerukt’, vinden thuisblijvers.

Dezelfde reacties zagen we al na lockdownparty's. ‘Laten we het er maar eens goed van nemen’, dacht de ene, terwijl anderen schande spraken over zoveel onverantwoordelijkheid.

©RV DOC

De polarisering is voelbaar op straat. Een behoedzame voetganger duikt verschrikt weg voor een aanstormende, hevig hijgende loper. Een vrouw in de supermarkt trapt bijna op de hielen van de persoon voor haar. Wanneer die kwaad om anderhalve meter afstand vraagt, rolt de vrouw met haar ogen: ‘Met die flauwekul moet je bij mij niet afkomen'.

Het mondmasker is het symbool bij uitstek van die breuklijn. Volgens de een draag je het mondmasker uit respect voor elkaars gezondheid; de ander vindt het een bedreiging van de persoonlijke vrijheid.

Wereldbeeld

Volgens mijn collega Michele Gelfand ligt de oorsprong van de conflicten in een los of strak wereldbeeld. Ze schreef het boek ‘Rule Makers, Rule Breakers: How Tight and Loose Cultures Wire Our World’. Sommige mensen hebben een voorkeur voor strakke normen. Regels moeten gerespecteerd worden, want daar wordt iedereen beter van. Anderen hebben het lastig met regels, want die fnuiken vrijheid en autonomie.

Regels volgen is nog nooit zo belangrijk geweest als nu. Strakke culturen zijn vandaag in het voordeel omdat ze veel sneller kunnen aanpassen aan nieuwe voorschriften dan losse culturen.

Die wereldbeelden tonen meer dan een persoonlijkheidstype; ze zijn diep ingebakken overtuigingen over hoe de maatschappij functioneert en daardoor de oorzaak van maatschappelijke conflicten. Vraag je iemand of hij honger heeft en kijkt die persoon eerst op het uurwerk, dan heb je wellicht te maken met iemand met een voorkeur voor structuur en regels. Sommige mensen eten op stipte tijden, anderen eten als ze honger hebben.

Een los of strak wereldbeeld is deels genetisch, maar wordt ook bepaald door opvoeding, ervaring en bedreiging. Hoe meer je je persoonlijk bedreigd voelt, hoe groter de voorkeur voor orde en de naleving van regels.

De wereldbeelden komen het sterkst tot uiting in cultuur. In strakke culturen zoals in Singapore, Japan, China, Maleisië en Zuid-Korea zijn regels belangrijk en wordt afwijken van de norm afgestraft. In losse culturen zoals in de Verenigde Staten, Italië, Spanje en Brazilië kan je gemakkelijker van de norm afwijken.

Geschiedenis

Het onderzoek van Gelfand toont aan dat die nationale verschillen deels hun oorsprong vinden in de geschiedenis. Landen die te kampen hebben gehad met veel dreigingen, zoals natuurrampen, overbevolking of hongersnood, hebben meestal een strakke cultuur. Duidelijke regels en normen leiden nu eenmaal tot een betere coördinatie en een hogere kans op overleving. Zo kent Japan de traditie van Bousai, een collectieve preventiedril voor aardbevingen.

Losse culturen laten meer creativiteit, ondernemerschap en initiatief toe. Kritische analyse en een onophoudelijk intern debat moet je erbij nemen.

Regels volgen is nog nooit zo belangrijk geweest als nu. Strakke culturen zijn in het voordeel omdat ze zich veel sneller kunnen aanpassen aan nieuwe voorschriften dan losse culturen. Tegenvoorbeelden als Australië en Nieuw-Zeeland tonen echter aan dat ook losse culturen effectief kunnen zijn. Losse culturen laten meer creativiteit, ondernemerschap en initiatief toe. Kritische analyse en een onophoudelijk intern debat moet je erbij nemen.

In België en Nederland heeft zowat elke burger zijn mening over de wenselijkheid van een mondmasker. Elke persconferentie wordt gevolgd door een kakofonie aan interpretaties. In tegenstelling tot in strakke culturen wagen leiders zich soms aan ‘gebruik je gezond verstand’, wat een eigen interpretatie van de regels toelaat.

Dat levert bijzonder frustrerende breuklijnen op. Mensen met een diepgeworteld strak wereldbeeld kunnen er met de beste wil van de wereld niet bij waarom iemand de richtlijnen niet zou naleven. Elkaars wereldbeeld veranderen is echter onbegonnen werk. Om individuele en collectieve conflicten te vermijden hebben we vooral nood aan empathie.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud