De VS, een staat in verval

Politicoloog

Binnen de Verenigde Staten staat de democratie al jaren onder druk, omdat een schrijnende ongelijkheid in het systeem wordt gebetonneerd.

In 2014 mocht ik op uitnodiging van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken drie weken naar de Verenigde Staten voor een inleefreis in vijf verschillende staten (Washington, New York, Minnesota, Arizona en Louisiana). Van het beeld van een stabiele Amerikaanse democratie bleef na die 3 weken van boeiende gesprekken met politieke en maatschappelijke actoren niet veel meer over.

De Amerikaanse samenleving wordt geteisterd door geïnstitutionaliseerde achterstellingsmechanismen die een schrijnende ongelijkheid betonneren in het systeem. De frustratie door een fundamenteel gebrekkige meritocratie, een op hol geslagen globalisering die darwinistische effecten had op de Amerikaanse arbeidsmarkt en een overheersend individualistisch materialisme veroorzaakt vervreemding, wantrouwen en ressentiment. De opkomst en de winst van de Republikein Donald Trump in 2016 hebben mij daarom niet echt verrast. Het tragische en gewelddadige sluitstuk van zijn electoraal verlies met de bestorming van het Capitool op 6 januari 2021 evenmin.

Het zal enorme inspanningen en veel tijd vergen om de Amerikaanse democratie te herstellen en de consensus - die noodzakelijk is voor het overleven van een gezonde democratie - terug vorm krijgt via verschillende gematigde politieke actoren die mekaar in balans houden. De harde radicalisering van rechts Amerika voorspelt op dat vlak weinig goeds.

De Amerikaanse democratie faalt omdat een georganiseerde, doelgerichte minderheid strategische posities binnen het systeem inneemt en de inhoud van de democratie ondermijnt terwijl ze haar omhulsel behoudt.

'A house divided against itself, cannot stand', zei president Abraham Lincoln in zijn speech van 16 juni 1858. Hoe verbaasd zou hij zijn door de huidige staat van zijn partij en door het feit dat een incompetente demagoog zijn land in de afgrond heeft ingereden? Ondanks zijn strijd tegen de waarheid, tegen fundamentele rechten en zijn levensgevaarlijke management van de coronacrisis, slaagde Trump er in november 2020 toch in 74.216.154 kiezers te overtuigen voor hem te stemmen. Dat zijn meer stemmen dan een andere presidentskandidaat ooit heeft gewonnen, met uitzondering van de Democraat Joe Biden. Het zegt iets over hoe diep de samenleving verdeeld is en over de wankele status van de supermacht.

De democratie in Amerika faalt niet omdat een meerderheid van de Amerikanen een ondemocratische regeringsvorm eist. Ze faalt omdat een georganiseerde, doelgerichte minderheid strategische posities binnen het systeem inneemt en de inhoud van de democratie ondermijnt terwijl ze haar omhulsel behoudt. De politisering van het Hooggerechtshof past in deze strategie en is nefast voor de geloofwaardigheid van de in de Amerikaanse grondwet verankerde rechtbank. 

Verschrompeling van de middenklasse

In ‘De oorsprong van onze politiek - Orde en verval’ waarschuwt de Amerikaanse politicoloog Francis Fukuyama voor democratisch verval door de verschrompeling van de middenklasse. De toekomst van de democratie in ontwikkelde landen hangt volgens hem af van het vermogen het probleem van een slinkende middenklasse aan te pakken. Fukuyama stelt dat de enige echte oplossing op de lange termijn een onderwijssysteem is dat erin slaagt de overgrote meerderheid van de burgers naar een hoger opleidingsniveau en hogere vaardigheden te duwen. Vaardigheden die burgers in staat stellen zich flexibel aan te passen aan de veranderende arbeidsomstandigheden vereisen instellingen die flexibel zijn. Helaas is een van de kenmerken van ontwikkelde democratieën dat ze in de loop der tijd rigide worden waardoor institutionele aanpassingen steeds moeilijker worden.

Democratie is nooit een verworven goed. Het feit dat een systeem ooit een succesvolle en stabiele liberale democratie was, betekent niet dat het dat altijd zal zijn.

Nochtans is een gezonde democratie van levensbelang voor kapitalisme. In ‘Reimagining Capitalism’ wijst de invloedrijke Amerikaanse econome Rebecca Henderson op het verschil tussen 'inclusieve' en 'extractieve' samenlevingen. Extractieve regimes concentreren zowel de politieke als de economische macht in de handen van een kleine elite. Gezonde, inclusieve samenlevingen berusten daarentegen op drie fundamenten: een vrije markt, een sterk maatschappelijk middenveld en een democratisch gekozen, transparante, capabele en bovenal responsieve regering. Samen maken deze drie instellingen dat ze rekenschap afleggen en balanceren ze de macht van de vrije markt met de noodzaak publieke goederen te leveren en de noodzaak ervoor te zorgen dat de markt vrij en eerlijk blijft.

Democratie is nooit een verworven goed. Het feit dat een systeem ooit een succesvolle en stabiele liberale democratie was, betekent niet dat het dat altijd zal zijn. Alle politieke systemen zijn onderhevig aan verval. De kunst bestaat erin de democratie op tijd te revitaliseren door te focussen op de basisingrediënten: een eerlijk en inclusief kiessysteem, een brede, gezonde, goed geïnformeerde, geëngageerde en kritische middenklasse, een economische systeem gebaseerd op inclusieve groei en een sterk gemeenschapsgevoel dat niet geënt is op etnische afkomst.

De geest van Lincoln treurt om zijn land.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud