Echokamers belagen democratie

Politicoloog

Het aantal ideologische echokamers in de maatschappij neemt toe. Dat vergroot het risico op een destabilisering van onze democratie.

Het Vlaams Belang lanceerde onlangs een infoapp waar de partij haar aanhangers zou voorzien van nieuwsfeiten die zogezegd niet door de mainstream media gefilterd zijn. De inflatie aan echokamers in dit digitale tijdperk kent ongeziene hoogten. Moeten we ons zorgen maken over dit initiatief voor onze democratie?

In samenlevingen waar diverse groepen met verschillende waarden naast elkaar leven, is een minimale consensus over de meest essentiële zaken een voorwaarde voor stabiliteit.

Polarisering maakt integraal deel uit van de democratische ervaring. Groepen van mensen kunnen zich verenigen om te strijden voor gelijke rechten, betere arbeidsvoorwaarden, een gelijke behandeling, minder belastingen, meer kinderopvang of minder CO2-uitstoot. Telkens gaat het om belangen waarvoor burgers zich uit eigen wil gezamenlijk inzetten, omdat ze ervan overtuigd zijn dat de status quo niet deugt. De verdedigers van de status quo worden echter niet gezien als staatsgevaarlijke vijanden. De diversiteit aan ideeën en idealen maakt intrinsiek deel uit van de democratische cultuur.

Er ontstaat echter een probleem als de polarisering extreem antagonistisch wordt. Radicale polarisering leidt tot tribalisering, waarbij kiezers elkaar zien als vijanden in plaats van als medeburgers. Een schoolvoorbeeld vinden we terug in de Amerikaanse democratie. In 1994 zag 17 procent van de Republikeinse kiezers de Democraten als een bedreiging voor de Verenigde Staten. Omgekeerd dacht 16 procent van de Democraten hetzelfde over de Republikeinen. In 2014 steeg dat aandeel in de twee groepen naar respectievelijk 43 en 38 procent. Waar komt die extreme polarisering vandaan? Volgens het PEW Research Center ligt de oorzaak bij de inflatie aan ideologische echokamers sinds de jaren 70.

Tot de jaren 80 kreeg de Amerikaanse burger het nieuws voorgeschoteld door slechts drie nieuwszenders: ABC, NBC en CBS. Dat waren uitgesproken neutrale media. In 1980 veroorzaakte de komst van CNN een eerste  belangrijke trendbreuk. Het megasucces van de 24 uursnieuwszender leidde tot een enorme boom aan nieuwszenders die allemaal streden voor een zo groot mogelijk kijkersaandeel. Om concurrentieel te blijven evolueerden de nieuwe media naar een aanbod dat is gebaseerd op specialisering en content die is geënt op ideologische markers. De voornaamste zenders op de ideologische as waren MSNBC, een uitgesproken liberale zender, en FOX News, dat zich richtte op de conservatieve kijker.

Marktsegmentatie leidde tot de versplintering van het kijkgedrag op basis van ideologie en identiteit. Die evolutie had verregaande gevolgen voor het kiesgedrag.

Politieke strategen

Marktsegmentatie leidde tot de versplintering van het kijkgedrag op basis van ideologie en identiteit. Die evolutie had verregaande gevolgen voor het kiesgedrag, omdat kiezers die alleen kijken naar nieuwszenders die gebaseerd zijn op hun ideologische markers een vertekend beeld krijgen van de werkelijkheid. Republikeinse politieke strategen zoals Arthur Finkelstein, Lee Atwater en Karl Rove zagen in die evolutie een gouden kans om op basis van identiteit en ideologie de vermarkting van de politiek via media uit te buiten. Hun enorme succes inspireerde ook de Democraten. Dat resulteerde in de radicale polarisering van beide partijen.

In samenlevingen waar diverse groepen met verschillende normen, waarden en gebruiken naast elkaar leven is een minimale consensus over de meest essentiële zaken een belangrijke voorwaarde voor stabiliteit. John Rawls noemde dat de overlappende consensus. Als die ontbreekt, ontstaan spanningen die de wij-zijtegenstelling versterken en de stabiliteit van de samenleving in het gedrang brengen. Die overlappende consensus dreigt af te brokkelen door de segmentering van nieuwsbronnen op basis van ideologie en identiteit.

Een goede politicus zal je eerst een paar dingen vertellen die waar zijn voordat hij een paar dingen vertelt die niet waar zijn. Want dan geloof je alle dingen die hij heeft gezegd, ware en onware.

In 2011 hield Finkelstein een betoog over politieke campagnes in de 21ste eeuw voor studenten van het CEVRO-Instituut in Praag. Daar stelde hij dat het meest overweldigende feit van de politiek datgene is wat mensen niet weten. ‘In de politiek is wat je waarneemt waar, niet de waarheid.' Een goede politicus, nog steeds volgens Finkelstein, zal je eerst een paar dingen vertellen die waar zijn voordat hij je een paar dingen vertelt die niet waar zijn. Want dan geloof je alle dingen die hij heeft gezegd, ware en onware.

Om te overleven moet een democratie kunnen rekenen op een brede massa van kritische burgers. Hoe populairder de ideologische echokamers, hoe groter het risico op een destabilisering van onze democratie.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud