Een eeuwigheidsclausule met economische gevolgen voor Duitsland

Hoofdeconoom ING Duitsland

De Duitse grondwet viert haar 75ste verjaardag. In de vele loftuitingen komt de invloed van die grondwet op de economie niet aan bod. En die is niet altijd even positief.

Feestje in Duitsland! De grondwet viert er deze week haar 75ste verjaardag. Trots, lof en zelfbewieroking overal in het land. Zeker nu het rechts-populisme opkomt, aanslagen plaatsvinden op verkiezingsaffiches plakkende politici en een strafproces loopt tegen de Reichsbürger-putschisten kan de betekenis van de Duitse grondwet niet genoegd worden benadrukt. Als antwoord op nazi-Duitsland toch. In de lofuitingen komt niet naar voren dat dezelfde grondwet ook een rem zet op de Duitse economie.

De grondwet van 1949 was de tweede poging om in Duitsland een echte democratie van de grond te krijgen. De eerste poging van 1933 had overduidelijk gefaald. De bedenkers van de grondwet wilden en moesten lessen leren. Tijdens de Weimarrepubliek was de status van de president bijna die van een tweede keizer, wat de machtsovername door de nazi’s mee had geholpen. Daarom kreeg de bondspresident in de nieuwe grondwet een zwakke positie toebedeeld. Ook kwam er een constructieve motie van wantrouwen: een bondskanselier kan alleen naar huis worden gestuurd als het parlement onmiddellijk een nieuwe kanselier kiest.

Advertentie

De grondwet regelde indirect dat economisch beleid in Duitsland altijd een beleid van compromissen moet zijn.

Veel Duitsers denken dat de grondwet ook aan de basis ligt van de sociale markteconomie en het Wirtschaftswunder in de jaren 50 en 60. Alleen zegt de grondwet eigenlijk niets over het economisch beleid, in tegenstelling tot bijvoorbeeld het Eenwordingsverdrag van 1990 of het Europees Verdrag van Lissabon. De summiere economische verwijzingen behelzen het recht op eigendom en op compensatie bij onteigeningen.

Wel regelde de grondwet indirect dat economisch beleid in Duitsland altijd een beleid van compromissen moet zijn. De verzorgingsstaat is in steen gebeiteld en kan samen met de principes van federalisme, democratie en de menselijke waardigheid zelfs met een tweederdemeerderheid niet worden veranderd.

Eeuwigheidsclausule

De federatie is een eeuwigheidsclausule. De Amerikanen wilden na de Tweede Wereldoorlog een centralistisch Duitsland voorkomen, uit vrees dat het land, onder leiding van de sociaaldemocraten, de lokroep van het Russische socialisme aan de grenzen moeilijk kon weerstaan. Ook de Fransen zagen een centralistisch Duitsland niet zitten. Een federalistisch land valt moeilijker te besturen, was de redenering, waardoor Duitsland zwak zou blijven.

Vooral de Fransen kregen gelijk. Ondanks alle voordelen die het biedt, is het federalisme een belangrijke factor die het nemen van doortastende en toekomstgerichte beslissingen belemmert, met te veel bureaucratie, te weinig digitalisering en een zwak onderwijs als gevolg. 

Indirect beperkt de grondwet het economisch beleid nog op een andere manier. Ze heeft impliciet vastgelegd wie beslissingen met verreikende economische gevolgen mag nemen: niet economen of politici, maar de rechters van het Grondwettelijk Hof in Karlsruhe. Hun invloed was al te voelen bij de Europese solidariteit tijdens de eurocrisis, het beleid van de Europese Centrale Bank, het Duitse klimaatbeleid of, vorig jaar nog, de begroting van het land.

Met zijn bewogen geschiedenis mag Duitsland zeker trots zijn op 75 jaar stabiele democratie, die het al dan niet te danken heeft aan zijn grondwet. De invloed daarvan op de economie noopt tot minder nostalgie. Misschien is het tijd om wat in steen gebeiteld is opzij te schuiven en met een schone lei te beginnen.

Gesponsorde inhoud
Tijd Connect
Tijd Connect biedt organisaties toegang tot het netwerk van De Tijd. De partners zijn verantwoordelijk voor de inhoud.
Partnercontent
Partner Content biedt organisaties toegang tot het netwerk van De Tijd. De partners zijn verantwoordelijk voor de inhoud.