Een vaccin tegen fake news, eindelijk

Wordt Covid-19 veroorzaakt door 5G-masten? Ontsnapte het virus per ongeluk uit een Chinees labo of zat Bill Gates er toch achter? Onzinverhalen tieren welig in coronatijden. Bestond er maar een psychologisch vaccin om ons te wapenen tegen fake news.

Broodjeaapverhalen en valse geruchten bestaan al sinds mensenheugenis. In het socialemediatijdperk kregen ze de verzamelnaam fake news, nepnieuws. Aangevuurd door een stomend huwelijk van online algoritmes, advertenties op zoek naar clicks en ideologisch tribalisme worstelen we ons dagelijks door een kluwen van feiten, halve waarheden en onbeschaamde leugens.

©RV DOC

Vaak hebben we er het raden naar wie fake news de wereld instuurt en waarom. Soms is het klaar en duidelijk. Donald Trump, de president van de Verenigde Staten, proclameert dat we misschien beter met zijn allen eau de javel in onze aderen spuiten en als dat niet helpt, kunnen we misschien het zonlicht laten schijnen waar het nooit scheen. Bronnen dicht bij de president fluisterden dat het virus ontsnapte uit een biologisch lab in Wuhan of er doelbewust de wereld werd ingestuurd. Omgekeerd poneerde een woordvoerder van de Chinese regering dat Covid-19 door het Amerikaanse leger in Wuhan werd gebracht.

Twitter plaatst sinds dinsdag zelfs factchecks bij de tweets van Donald Trump, maar je kan factchecken wat je wil, eens we aan nepnieuws blootgesteld zijn, blijft er altijd iets van twijfel hangen.

Vaak komt nepnieuws op een subtielere manier tot bij ons. Wie zag de coronaberichten op Facebook niet, onhandig uit het Engels vertaald en ondertekend door een 'dokter van Harvard'. Die berichten legden uit hoe u het virus bij uzelf kon vaststellen. Of hoe u zich tegen het virus kunt beschermen met een mengsel van bakpoeder en citroensap.

Of het nu op Facebook, WhatsApp of in onze mailbox is, we krijgen de berichten doorgestuurd door een vriend, neefje of grootmoeder. Of we verspreiden ze zelf, geef het maar toe. Goedbedoeld proberen we onze vrienden en familie te informeren over het laatste nieuwtje dat blijkbaar alleen wij ontdekten. Twitter plaatst sinds dinsdag zelfs factchecks bij de tweets van Trump. Je kan echter factchecken wat je wil, eens we aan nepnieuws blootgesteld zijn, blijft er altijd wel iets van twijfel hangen.

Wapenen

Maar er is hoop. En die komt uit eigen stal. Ik had het afgelopen jaar de eer om aan de Universiteit Gent een wonderlijke masterproef te begeleiden waarin een psychologisch vaccin tegen fake news werd uitgetest. Rakoen Maertens won met die wetenschappelijke studie woensdag de Belgische prijs voor de beste thesis in de psychologie van 2019.

Eerlijkheidshalve dien ik te bekennen dat mijn rol quasi nihil was. Maertens is een briljante student die ondertussen uitgeweken is naar het lab van Sander van der Linden aan de Universiteit van Cambridge.

We staan nog maar aan het begin van een informatieoorlog waarbij de psychologische wetenschap ingezet wordt in een strijd om de waarheid.

Sander van der Linden is er een rijzende ster in de psychologie en ontwikkelde de vaccinatiestrategie: mensen worden vooraf blootgesteld aan een 'verzwakte' dosis desinformatie, zoals je zou doen bij een medische vaccinatie. Die verzwakte dosis helpt mensen om zelf mentale weerstand op te bouwen en zich te wapenen tegen fake news.

Maertens testte de duurzaamheid van de vaccinatiestrategie uit bij nepnieuws over de klimaatverandering. Hoewel onder wetenschappers een brede consensus over klimaatverandering bestaat, wordt bij het brede publiek doelbewust twijfel gezaaid over die consensus.

In een strak geregisseerd en vooraf geregistreerd experiment gaf Maertens deelnemers een klein voorproefje van nepnieuws. Bij een test een week later bleken de gevaccineerde mensen immuun voor nepnieuws over klimaatverandering en beter op de hoogte van de wetenschappelijke consensus. Het was een hoopgevend resultaat. Op basis van dit principe publiceerde Van der Linden onlangs een manier om het vaccin online te verspreiden door mensen een fakenewsgame te laten spelen.

Maar er zijn ook gevaren verbonden aan psychologische vaccinatie. Verspreiders van fake news kunnen die strategie op hun beurt gebruiken om mensen ongevoelig te maken voor de waarheid. Een vaccin tegen het vaccin als het ware. Je voelt je even Leonardo DiCaprio in 'Inception'. We staan nog maar aan het begin van een informatieoorlog waarbij de psychologische wetenschap ingezet wordt in een strijd om de waarheid. Maar goed. Rakoen Maertens, onthoud die naam.

Lees verder

Gesponsorde inhoud