Gestold wantrouwen

Politicoloog

Ik ben voor een federale kieskring, maar alleen als de grendelmechanismen in de grondwet afgebouwd worden en de opgelegde pariteit in de regering op de schop gaat.

Wie wil begrijpen waarom de centrumkiezer zich almaar radicaler opstelt, moet vooral kijken naar onze enorme belastingdruk en onze ronduit lamentabele score voor beleidskwaliteit in vergelijking met andere geïndustrialiseerde landen. Ook de complexe en vaak inefficiënte staatsinrichting, die zeker in de gezondheidszorg geregeld tot kafkaiaanse toestanden leidt, is een permanente bron van frustratie en ongenoegen.

Een zevende staatshervorming is cruciaal om België weer op de rails te krijgen en de veel te dure status quo te doorbreken.

Het afnemende vermogen van centrumpartijen om nog grote duurzame politieke deals te sluiten die tegemoetkomen aan de echte verzuchtingen van de kiezer versnelt de erosie van het vertrouwen - ook al bevindt de kiezer zich vooral in het centrum. Uit elke bevraging van de kiezer blijkt dat bijna niemand wakker ligt van de staatsinrichting. En toch is een zevende staatshervorming cruciaal om dit land weer op de rails te krijgen en de veel te dure status quo te doorbreken.

België is sinds het Sint-Michielsakkoord van 1993 een volwaardige maar ook zeer atypische - want asymmetrische en bipolaire - federale staat. Het centrifugaal sturend element - de communautaire geschillen maar vooral de toenemende socio-economische dispariteit en het financiële huishouden - dat alle staatshervormingen sinds 1970 aanstuurt, blijft problemen veroorzaken. Ze staan een efficiënte en kwaliteitsvolle werking van de staat in de weg. 

Model

De opeenvolgende institutionele hervormingen zijn nooit uitgegaan van een finaal te realiseren federaal model dat de onderliggende breuklijnen duurzaam pacificeert en de staat efficiënt organiseert. Het bipolaire karakter maakt dat nulsomdenken ten voordele van de ‘eigen gemeenschap’ gemakkelijk de overhand neemt. De basis daarvan ligt in de rol van de Vlaamse Beweging in Vlaanderen en het wallingantisme in Franstalig België.

De PS koos in 1978 voor agressief wallingantisme en brak met de Vlaamse socialisten om een eigen koers te varen. Die strategie werpt nog altijd electorale vruchten af.

Het groeiende Vlaamse numerieke overwicht en de snelle economische expansie in Vlaanderen veroorzaakte in het zuidelijke landsgedeelte een gevoel van onderwaardering en teloorgang bij de massa, onder de succesvolle leiding van de socialistische vakbondsman André Renard. Dat gevoel werd in 1978 door de PS ingezet als instrument. Ze koos voor agressief wallingantisme en brak met de Vlaamse socialisten om een eigen koers te varen. Die strategie werpt nog altijd electorale vruchten af. 

Het bipolaire karakter van het Belgische federalisme gaat gepaard met uitzonderlijke grendelmechanismen die het federale niveau opzadelen met een ernstig democratisch deficit en de facto een vetocratie installeerden. Niet elke stem is evenveel waard. Een minderheid kan via bijzondere meerderheden een meerderheid blokkeren. De Belgische grondwet is een tragisch voorbeeld van gestold wantrouwen dat elke aanpassing van het institutionele raamwerk bijna onmogelijk maakt.

Bijna, want net als in het verleden zal het erop aankomen een aanknopingspunt te vinden waar beide partijen iets aan wensen te veranderen om alsnog een grotere hervorming af te dwingen. Denk aan de door de Franstaligen geëiste hervorming van de bijzondere financieringswet. Noem het good old wafelijzerpolitiek. Noch in Vlaanderen, noch in Franstalig België is een draagvlak voor een radicale splitsing van het land.

Handenvol geld

De status quo kost ons handenvol geld en voedt de extremen die kunnen teren op halfslachtig, ondoordacht of gewoon slecht beleid doordat de noden aan beide kanten van de taalgrens vaak tegengesteld zijn en de bevoegdheidsverdeling efficiënt beleid onmogelijk maakt.

Een federale kieskring zal niet leiden tot de herrijzenis van nationale partijen. Daarvoor zijn de geesten te zeer uiteengegroeid.

Onlangs stelde Egbert Lachaert, de voorzitter van de Vlaamse liberalen, voor om op zijn minst na te denken over een federale kieskring. In ons bipolaire federale systeem presenteren politici hun programma en hun resultaten aan de kiezers van hun eigen taalgemeenschap, niet aan de hele bevolking. Een federale kieskring zal niet leiden tot de herrijzenis van nationale partijen. Daarvoor zijn de geesten te zeer uiteengegroeid. Ze kan wel leiden tot nieuwe allianties gebaseerd op federale programma’s die het belang van de federatie voor ogen hebben.

Ik deel de mening van de Leuvense grondwetspecialist Stefan Sottiaux dat het democratische deficit op federaal niveau alleen aangepakt kan worden als we een federale kieskring invoeren, maar ook alle grendels in de grondwet - de dubbele en bijzondere meerderheden - afschaffen.

Ook de opgelegde paritaire samenstelling van de federale regering moet op de schop. Wie vertrouwen heeft in de kracht van zijn boodschap en de kiezer, moet die leap of faith durven te nemen. Anders blijven we aanmodderen. Dan zal de kiezer sneller dan men denkt het systeem onder vuur nemen.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud