Identitaire nostalgie in Europa

Het was misschien wel een onverwachte meevaller voor Guy Verhofstadt (Open VLD) en Geert Bourgeois (N-VA). Als de klimaatactiegroep Extinction Rebellion geen confetti had gestrooid tijdens hun debat op ‘De zevende dag’, had het wellicht niet op zulke brede aandacht kunnen rekenen. Niet dat wat de heren te vertellen hadden zo oninteressant was. Het strijdperk waarin de twee Europese lijsttrekkers elkaar tegemoet treden kan maar op bitter weinig aandacht rekenen.

Ongewenst, onbekend en onbemind lijkt Europa wel door zijn bevolking. De Europese verkiezingen van 2014 kenden de laagste opkomst sinds het ontstaan van de EU. 42,61 procent van de Europeanen vond het de moeite te gaan stemmen. Dat België met een opkomst van 89,64 procent op eenzame hoogte prijkt, heeft meer te maken met de opkomstplicht dan met een oprechte interesse in de plannen van de Europarlementariërs. De overige landen scoren bedroevend laag. Met als absolute dieptepunten Tsjechië (18,2%) en Slovakije (13%), waarvan je je kan afvragen in welke mate de afgevaardigden democratisch zijn verkozen.

Nochtans is de Europese stembusgang, meer nog dan nationale verkiezingen, een graadmeter voor de sentimenten op ons continent. En de wijzer slaat al geruime tijd door naar de rechterkant. Radicaal-rechts - voor sommige gevallen is dat een eufemisme - loopt zich warm voor Europees succes. Afgelopen weekend verzamelde Matteo Salvini, de sterke man van de Lega, elf andere radicaal-rechtse Europese partijen op zijn meeting in Milaan. Naast Marine Le Pen en Geert Wilders waren er politici uit Duitsland, Denemarken, Finland, Bulgarije, Estland, Slovakije en Oostenrijk. Ook het Vlaams Belang stond tussen zijn ideologische partners.

Radicaal-rechtse populisten bieden geen antwoord op de crisissen, omdat hun oplossingen teruggrijpen naar een geïdealiseerd verleden dat nooit heeft bestaan.

De boodschap van populistisch en geradicaliseerd rechts is duidelijk: Europa moet weer aansluiting vinden bij zijn (voor)christelijke wortels, het moet de islamisering een halt toeroepen en het moet de migratie blokkeren door havens en grenzen te sluiten. Nieuw en verrassend is dat uiteraard niet, maar de boodschap raakt een gevoelige snaar bij meer Europeanen dan in de jongste decennia. Peilingen geven aan dat de in Milaan verzamelde partijen en hun geestverwanten uit een aantal andere landen wel eens de derde grootste fractie kunnen worden in het Europees parlement. Het rechts-populistisch blok kan dan de koers beïnvloeden van het grootste democratische project van vandaag. Het streefdoel is een identitair Europa, omgeven door nostalgie naar de jaren 50 en voor sommigen misschien zelfs een paar decennia eerder.

Klokken terugdraaien

‘Het is een verleidelijke gedachte dat de oplossing voor de problemen van vandaag gelegen is in het terugdraaien van de klokken naar een dag dat die problemen nog niet bestonden. Dat is de lokroep van het rechts-populisme, dat in de kern van de zaak nostalgisch is’, schrijft Ilja Leonard Pfeijffer in zijn magistrale roman ‘Grand Hotel Europa’.

Nostalgie kan een behaaglijke verschansing vormen tegen angsten. Maar meestal verlangen de nostalgici alleen naar bepaalde aspecten van het verleden.

Nostalgie kan hartverwarmend zijn voor mensen die het gevoel hebben dat de wereld hen heeft achtergelaten. Die hun zekerheden ondergraven zien door een maatschappij die, onder druk van een veranderend klimaat, volop in transitie is. Nostalgie kan dan een behaaglijke verschansing vormen tegen angsten. Maar meestal verlangen de nostalgici alleen naar bepaalde aspecten van het verleden. Niet toevallig de meest aangename of geromantiseerde. De rest wordt, al dan niet bewust, verborgen achter de nevelen der tijd.

Radicaal-rechtse populisten hebben geen antwoorden op de crisissen van vandaag. Omdat hun oplossingen steevast teruggrijpen naar een geïdealiseerd verleden dat nooit heeft bestaan of nooit meer kan terugkeren. Europa is nooit ‘migratievrij’ geweest. Europa en de islam waren al vele eeuwen met elkaar verbonden toen de eerste ‘gastarbeiders’ hier van de trein stapten.

Wat we wel uit het verleden kunnen leren: volksmenners hebben nooit genoeg aan één zondebok. Wie volgt na de migranten en de moslims?

Lees verder

Tijd Connect