Mars der dwaasheid

De geschiedenis is een reeks van crisissen waarin snel moet worden geoordeeld en beslist. Soms worden verkeerde beslissingen omgezet in foute projecten. Politiek filosoof John Gray geeft graag de Europese Unie en de euro als voorbeelden.

Van de Frans-Amerikaanse historicus Jacques Barzun werd gezegd dat hij een opgewekte pessimist was die het kwaad van de dag niet liet inwerken. Dat geldt ook voor de Britse politiek filosoof John Gray, die onlangs in Antwerpen zijn jongste boek voorstelde. En ja, ‘De ziel van de marionet’ blaakt alweer van gezond pessimisme.

©rv

Uit vorige boeken is al gebleken dat de gewezen professor Europese ideeëngeschiedenis aan de London School of Economics niet hoog oploopt met zijn medemens, ‘een dwalende diersoort die ervoor zorgt dat de geschiedenis meer herhaling dan vooruitgang bevat’. Als het over politiek gaat, komt Gray al eens in de buurt van de bevindingen van de conservatieve filosoof Michael Oakeshott. Voor hem was het een fout te denken dat alle regeringsprincipes kunnen worden uitgedrukt in een ideologie en overal toepasbaar zijn. Voor Oakeshott zijn die principes niets anders dan een samenvatting van specifieke historische ervaringen, zonder enige universele geldigheid.

Gray deelt ook diens inzicht dat vrijheid geen ideaal is dat kan worden geëxporteerd, maar een praktijk die voortkomt uit bepaalde historische omstandigheden. Daarom floreert de democratie niet overal. Dat ondervonden de Verenigde Staten in Irak.

Nadat hij in 2002 had geschreven dat democratie in Irak onmogelijk was, kreeg Gray de academische goegemeente over zich heen, alsof hij een godslastering had begaan. Want iedereen wil toch democratie? ‘Maar je offert geen gemeenschap op voor een idee’, onthield Gray van een andere leermeester, de liberale filosoof Isaiah Berlin. ‘Zelfs niet voor zoiets als het installeren van de democratie in Irak, Syrië, Libië of Afghanistan. Bij de vorming van de Iraakse staat wist men al dat de Koerden er vroeg of laat uit zouden trekken en dat de tegenstelling tussen sjiieten en soennieten ooit tot bloedige conflicten zou leiden. Een Iraakse, Syrische, Afghaanse of Libische natie heeft nooit bestaan. Hedendaagse liberalen weigeren in te zien dat de internationale politiek vaak neerkomt op het maken van keuzes tussen verschillende kwalen. In Syrië willen we geen islamitische staat noch het regime van Bashar al-Assad. Nochtans staan we daar voor geen andere keuze dan die tussen een falende staat, een seculier despotisme en een islamitische staat. In Syrië de democratie gaan opleggen, is jammer genoeg uitgesloten.’

Milde utopie

Volgens Gray is de geschiedenis een reeks van crisissen waarin snel moet worden geoordeeld en beslist. Soms worden verkeerde beslissingen genomen die naderhand worden omgezet in foute projecten, waarmee politici zich dan weer gaan identificeren. ‘Zo begint elke mars der dwaasheid. Historica Barbara Tuchman heeft dat mechanisme treffend beschreven’, zegt Gray, die graag de Europese Unie en de euro als voorbeelden aanreikt.

Onlangs nog omschreef hij in New Statesman de EU - en de eurozone in het bijzonder - als een neoliberaal project in faling. ‘Landen als Griekenland betrekken bij de muntunie was een blunder. Bovendien is een begrotingsunie niet mogelijk zonder een transnationale regering, en die zal er nooit komen.’ ‘De poging om de democratie boven het nationale niveau uit te tillen, zoals in de Europese Unie, is op een mislukking uitgelopen’, schreef Gray in zijn eerder verschenen ‘Zwarte mis’, dat handelde over apocalyptische religie en de moderne utopieën.

De EU is, volgens hem, een van die utopieën, zij het in een mildere vorm. Het heeft wat langer geduurd dan hij aanvankelijk dacht, maar uiteindelijk heeft de Europese elite ook van het europroject een dwaasheid gemaakt. Gray was destijds in de Verenigde Staten toen de toenmalige voorzitter van de Europese Centrale Bank Jean-Claude Trichet daar de EU vergeleek met de VS.

De Europese elite zal met haar bankensysteem en haar muntunie uit eindelijk een weinig fraaie radicalisering organiseren. John Gray, politiek filosoof

‘De man vergat even dat de Verenigde Staten pas een moderne natiestaat werden na een ongemeen bloedige burgeroorlog. Naderhand hebben de twee wereldoorlogen en de grote crisis van de jaren 1930 het land nog steviger aan elkaar gesmeed’, betoogt Gray. ‘De Amerikanen deden tegelijk aan een intense natiebouw, vaak ten koste van minderheden. Er bestaat nu een Amerikaanse natie, maar nog altijd geen Europese natie.’

Hij ergert het zich daarom aan de eigenzinnige Europese kaders die als was het een mantra blijven herhalen: ‘Er is geen andere oplossing.’ Voor hen is Europa een passe-partout geworden voor alle problemen. Maar de mythe zou wel eens het oplossen van de problemen van de Unie kunnen belemmeren.

‘De Europese elite zal met haar bankensysteem en haar muntunie uiteindelijk een weinig fraaie radicalisering organiseren’, vreest Gray. ‘De Griekse Gouden Dageraad is andere koek dan Syriza. Hier gaat het om een echte neonazipartij. Wat op zich al opmerkelijk is, wetend hoe brutaal de nazi’s in Griekenland tekeergingen.’

Gray kijkt nog altijd bezorgd naar wat Marine Le Pen in Frankrijk allemaal voor elkaar krijgt. ‘Het Front National van dochter Le Pen wil weg uit de EU, uit de NAVO, en het wil toenadering tot Rusland. De partij maakt er zelfs geen geheim van dat ze door een Russische lening werd gefinancierd. Ik geloof ook niet dat dochter Le Pen heeft gebroken met het partijverleden van vader Jean-Marie. Men beweert dat zij nooit in de buurt van het Elysée geraakt, want dat ze niet beschikt over een ambtelijke elite. Daar ben ik niet zo zeker van. Reken maar dat een deel van de Franse elite snel bij haar aan boord zal stappen, mocht het presidentschap binnen handbereik komen.’

Intussen is het voor Gray duidelijk dat de euro niet werkt en onbetaalbaar wordt. ‘De eurozone kan alleen nog afbrokkelen. De Europese top heeft geen antwoorden meer. En het is ondenkbaar dat de grote bevolkingsgroepen zoals de Grieken en andere Zuid-Europeanen zich blijven neerleggen bij de desastreuze saneringspolitiek die langdurige werkloosheid en regelrechte armoede veroorzaakt. Voorlopig vormt de nationale verzorgingsstaat een laatste buffer, maar ook die is aan het verschrompelen.’

©AMBO / ANTHOS

Bovendien onderschatten we, volgens Gray, de stille veranderingen in Duitsland. ‘Onder intellectuelen en zeker onder de jonge historici kijkt men daar met andere ogen naar de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog. Duitsland is een economische wereldmacht, maar was nooit een West-Europese grootmacht zoals Frankrijk ooit was. Via hun grote Oost-Europese achterdeur onderhielden de Duitsers altijd een aparte relatie met Rusland.’

‘Het Verenigd Europa leek aanvankelijk een manier om het Duitse probleem op te lossen. Na de hereniging heeft Duitsland inderdaad zijn voordeel gedaan met de euro. Maar de Duitse bevolking en stilaan ook de Duitse elite lijken steeds minder geneigd te blijven betalen voor de instandhouding van de Unie en de eurozone. Vergeet niet dat de Sovjet-Unie in elkaar klapte omdat de elite rond Michail Gorbatsjov er niet langer mee wilde doorgaan.’

Het is bekend dat pessimisme alleen voordelen heeft: men krijgt gelijk of er wacht een blijde verrassing. In het verleden kreeg Gray vaak gelijk.

John Gray - De ziel van de marionet. Een zoektocht naar de vrijheid van de mens - 2015, Amsterdam, Ambo/Anthos, 118 blz., 18,99 euro.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud